Monthly Archives: November 2016

Acts of Violence


Violence of man is not a phenomenon of the last centuries. It exists from the very beginning. Close to the end of his career, Freud wrote that in man there is an inborn impulse for aggression. Violence is not so much learned from the environment, it exists inside of us and wants release.

The British psychoanalyst Edward Glover once said, “A quick study of the dreams and the fantasies of insane people shows that the ideas of world catastrophe are clear in the unconscious mind. And since the atomic bomb is not so much a weapon of war but of destruction, it is more adjustable to the bloodthirsty fantasies where man is secretly drawn in moments of intense frustration. The ability that normal men have to separate sleep, illusions, delusions, and objective reality has for the first time in human history seriously weakened.”

Glover wrote the above in 1945, right after the drop of the first atomic bomb by the Americans in Hiroshima and Nagasaki, killing around 200,000 people. After this event, man’s inborn destruction is no longer questionable. The fantasies of destruction that all of us, more or less, have well hidden in the unconscious became a reality. History has shown that each of us learns from the family, friends, teachers, and from society in general, the acceptable ways to express aggressive impulses. These ways though could be destructive for us and the people around us. After the drop of the atomic bomb, a number of Americans accepted the rationalization of the time, namely, that the atomic bomb stopped the war.

There is no need to go that far to see man’s inclination to destruction. In the army (although the whole thing started much earlier in school, family, society) I identified with the message “Good Turk is the dead Turk” (another example of the infantile mechanism of splitting). These are the messages our kids receive at the beginning of their lives. On the other we shouldn’t ignore Freud who emphasized that the hate we “learn” is not the only reason to explain the violence we experience in life.

Freud’s drive theory helped us understand the destructive consequences that may follow when the expression of the aggressive drive is blocked. Freud (1933) wrote, “It appears necessary for us to destroy something else or someone else so that we don’t destroy ourselves, to protect ourselves from the impulse of self-destruction.”

Freud warned us of man’s inborn destruction and we ignored him. The world today is not safer from the time of the two World Wars. It’s no longer a matter whether or not man’s aggression would be expressed but how it would be expressed. Verbalization of hate and aggression brings immediate results as it relieves the need for violent actions. This is one of the aims of psychoanalysis also.

If we had given Freud the necessary attention maybe the world would have been different today. Maybe as humans and societies we could develop new, healthier and mature channels of emotional communication. Freud gave us the opportunity but we didn’t seize it. It’s never too late.


Καθένας στο κρεβάτι του



Μια από τις πιο συχνές ερωτήσεις που δέχομαι από γονείς είναι σχετικά με τα παιδιά που κοιμούνται με τους γονείς. Δυστυχώς το γεγονός αυτό είναι αρκετά διαδεδομένο στα κυπριακά σπίτια. Οι γονείς μάλιστα που ανοίγουν τέτοιες συζητήσεις είναι διστακτικοί και αντιλαμβάνομαι μια αίσθηση ενοχής καθώς μιλούν λες και συνειδητοποιούν από μόνοι τους ότι αυτό που γίνεται με τα παιδιά τους δεν είναι και το καταλληλότερο. Τα επιχειρήματα των γονιών (συνήθως της μητέρας) διαφέρουν αλλά τις πλείστες φορές οι λόγοι που ακούω είναι «του έχω εξηγήσει τόσες φορές αλλά δεν καταλάβει», «τον βάζω πίσω στο κρεβάτι του και μετά επιστρέφει από μόνος του». Από την άλλη υπάρχουν και οι γονείς που οι ίδιοι το επιδιώκουν και βάζουν τα παιδιά μαζί τους στο κρεβάτι. Αυτές οι περιπτώσεις είναι ακόμα πιο δύσκολες.

Συγχωρήστε με αν φανώ επικριτικός αλλά το πρόβλημα δεν είναι στα παιδιά που επιθυμούν να κοιμούνται με τους γονείς αλλά στους γονείς που είτε «αδυνατούν» να αντιμετωπίσουν την κατάσταση είτε απλά οι ίδιοι συνειδητά ή ασυνείδητα προσκαλούν το παιδί τους στο κρεβάτι τους.

Όταν ο Φρόιντ στις αρχές του προηγούμενου αιώνα άρχισε να αναπτύσσει τις θεωρίες του για την σεξουαλικότητα των παιδιών, κατακρίθηκε σε τεράστιο βαθμό. Στα πρώτα τρία στάδια ο άνθρωπος περνά πρώτα από το στοματικό στάδιο, μετά από το πρωκτικό και καταλήγει στο φαλλικό/οιδιπόδειο στάδιο. Οι απολαύσεις και διεγέρσεις που ο Φρόιντ ονόμασε σεξουαλικότητα περνούν πρώτα από το στόμα, μετά από τον πρωκτό (πολλά δυσκοίλια παιδιά πιθανόν να παίρνουν μεγάλη απόλαυση να «κρατούν» τα κόπρανα τους καθώς επίσης να είναι σε άρνηση να παραδώσουν αυτό που οι γονείς επίμονα του ζητούν. Ας μην ξεχνάμε ότι τα κόπρανα του παιδιού είναι η πρώτη του ιδιοκτησία και μπορεί να μην θέλει να την παραδώσει εύκολα. Με αυτά μπορούμε να καταλάβουμε για πιο λόγω ο Φρόιντ σύνδεσε συμβολικά στο ασυνείδητο τα κόπρανα με τα χρήματα). Στο φαλλικό στάδιο οι διεγέρσεις μεταφέρονται στην περιοχή των γεννητικών οργάνων.

Μια ματιά στην σεξουαλικότητα του ανθρώπου και τι «φτιάχνει» τον καθένα από μας θα συνειδητοποιήσει κανείς ότι η σεξουαλική ορμή του ανθρώπου δεν είναι τόσο ξεκάθαρη όσο αυτής των ζώων. Δεν είναι τυχαία άλλωστε η γνωστή φράση του Φρόιντ ότι σαν άνθρωποι είμαστε «πολυμορφικά ανώμαλοι» (polymorphous perverse)

Ο κόσμος δεν άλλαξε και πολύ την αντιμετώπιση του σήμερα σε αυτά που μας προειδοποίησε ο Φρόιντ πόσο μάλλον στην μικρή κοινωνία της Κύπρου.

Παρόλο που η σεξουαλικότητα των παιδιών περνά από διάφορα στάδια ανάπτυξης θα επικεντρωθώ στο Οιδιπόδειο στάδιο στις ηλικίες περίπου 3-6 χρονών. Ως γνωστό σε αυτό το στάδιο αναπτύσσονται ερωτικές επιθυμίες προς τον γονιό του αντίθετου φύλλου αλλά και αντιζηλίες και ανταγωνισμοί προς τον γονιό του ιδίου φύλλου. Έχω ακούσει περιπτώσεις όπου η μητέρα, μετά από απαίτηση του γιου της, ζήτησε από τον πατέρα να κοιμάται σε ξεχωριστό κρεβάτι διότι δεν χωράνε και οι τρεις (μητέρα, πατέρας και γιος). Ο πατέρας δυστυχώς συγκατάνευσε. Το αγόρι αυτό, «απόκτησε» την μητέρα, εξολοθρεύοντας συμβολικά τον πατέρα και έτσι αναθεώρησε το ύστατο ταμπού του Φρόιντ  (ultimate tabοo), η συμβολική παρουσία του οποίου είναι απαραίτητη για την ψυχική υγειά του παιδιού.

Γεννιόμαστε με ορμές ερωτικές και επιθετικές. Τα παιδιά έχουν τον πιο δύσκολο ρόλο στο να ελέγξουν τις ορμές που σπρώχνουν για εκτόνωση καθώς οι κοινωνικά αποδεκτές εκφράσεις έρχονται σε σύγκρουση. Ας μην ερεθίζουμε τις ορμές των παιδιών μας για τους δικούς μας, συνήθως ασυνειδήτους, λόγους. Ας ευκολύνουμε τα παιδιά μας βάζοντας κάποια όρια. Τα παιδιά χρειάζονται όρια. Σε αντίθετη περίπτωση θα υπάρχουν εσωτερικές αναταραχές που θα εμφανιστούν στις συμπεριφορές των παιδιών. Τα παιδιά επίσης μπορεί να αναπτύξουν έντονες ψυχικές άμυνες και απωθήσεις για να αντιμετωπίσουν ανεξέλεγκτες καταστάσεις. Αυτό δεν είναι καθόλου υγιές τόσο για το παιδί όσο και για τον μελλοντικό ενήλικα.

Ordinary Men

Children behind a barbed wire fence at the Nazi concentration camp at Auschwitz in southern Poland.   (Photo by Keystone/Getty Images)

Children behind a barbed wire fence at the Nazi concentration camp at Auschwitz in southern Poland. (Photo by Keystone/Getty Images)

When Freud (1920) wrote that there appears to be in man an inborn drive for aggression and destruction it created a reaction in the fields of psychoanalysis (and not only). Up until that point the only drive that existed for Freud was the libidinal/life drive or sexual drive. Two decades later, the atrocities of the Second World War and the holocaust left no doubt for Freud’s revised theory.

Even though the actions of the Nazis are hard to conceive, they were performed by “ordinary” men, just like us. In his book “Ordinary Men,” Christopher Browining talks about the German policemen (not even soldiers) of a battalion in Poland that killed a large number of Jews (men, women, children and babies). The majority of these policemen, 500 in total, were from Hamburg and were coming from the lower to the middle social class. It included men who before war were policemen, professionals, construction workers, waiters, teachers, engineers.

Following simple orders, Browning shows how ordinary men are psychologically transformed into beasts showing no hesitation in performing mass slaughter. Reading the book a terror starts to rise when we realise that such atrocities (which can develop under similar conditions that prevailed at the time of the Nazi regime) are possible in every human being.

History hasn’t shown anything positive anyway; war and destruction have always characterized the human nature. Meadow (2003) said that the major difference between primitive and modern humans is not that we become more peace loving but that we have acquired better tools for destruction. Let’s not reassure ourselves that the facts of World War II belong to the past, that the word genocide has been erased with Hitler’s death.

Meadow wrote that, “In studies of mass slaughter, we see the sense of power that comes from spilling blood. Theories of superiority like Nazism exist because they allow humans to project their dark side onto others.”

If there is an inborn aggressive drive, like Freud declared, then let’s remain alert. Browning finishes his book with the following statement: “Within virtually every social collective, the peer group exerts tremendous pressures on behaviour and sets moral norms. If the men of Reserve Police Battalion 101 could become killers under such circumstances, what group of men cannot?”





H πληθώρα των σκανδάλων που ακούμε καθημερινά έχει φτάσει σε σημεία ανεπανάληπτα. Έχω την άποψη ότι η κοινωνία μας δεν έχει αντιμετωπίσει τόση πολλή διαφθορά στο παρελθόν. Και αυτό είναι ένα ερώτημα για το τι συμβαίνει στην Κύπρο σήμερα.

Θα προσπαθήσω εν συντομία να περιγράψω μερικά ασυνείδητα σενάρια που πιθανό να κρύβονται πίσω από το διεφθαρμένο μυαλό.  Φαίνεται ότι τη δυνατότητα για διεφθαρμένες προθέσεις την έχουμε λίγο-πολύ όλοι μας.

Σε κάποια φάση στον πρώτο χρόνο ζωής το βρέφος αντιλαμβάνεται ότι υπάρχει τελικά κάποιο άτομο υπεύθυνο που ικανοποιεί τις σωματικές και συναισθηματικές του ανάγκες. Το βρέφος μαθαίνει τους τρόπους να χειρίζεται την μητέρα για να παίρνει αυτό που θέλει. Έτσι έχουμε την πρώτη εκμετάλλευση του ανθρώπου. Μέσα από την αντίληψη της μητέρας ως την μόνη ελπίδα επιβίωσης, θα αναπτυχτεί η αγάπη προς αυτήν. Κάτι τέτοιο ήθελε να εξηγήσει ο Φρόιντ όταν είπε ότι το μίσος είναι αρχαιότερο της αγάπης.  Ο Φρόιντ επίσης είχε τονίσει την απολυτή εγωιστική φύση του ανθρώπου

Στα μετέπειτα στάδια ανάπτυξης το βρέφος αντιλαμβάνεται ότι υπάρχει και ένας πατέρας ο οποίος έχει ιδιαίτερη σχέση με την μητέρα. Το βρέφος επίσης αντιλαμβάνεται ότι δεν έχει την αποκλειστικότητα που νόμιζε από την μητέρα και θα πρέπει να βρεθούν τρόποι να διαχειριστεί αυτή την τριαδικότητα. Θα αναπτύξει πιθανές επιθυμίες και φαντασιώσεις για απομάκρυνση του πάτερα από την εικόνα αλλά την ιδία στιγμή έχει την εντύπωση ότι παρόμοιες επιθυμίες έχει και ο πατέρας για αυτόν. Έτσι για το συμφέρον του κρύβει τις πραγματικές του επιθυμίες. Η μητέρα θεωρείται ως η κύρια πηγή εφοδίων, συναισθημάτων, τροφής, επιβίωσης και φροντίδας, και ο πατέρας πιθανό να θεωρείτε απειλή. Η Sher (2010) αναφέρει ότι «πολύ πιθανό, αυτό να είναι σημαντική πηγή διαφθοράς για το βρέφος, το οποίο ανησυχεί περισσότερο στο να διατηρήσει την αγάπη της μητέρας εκμεταλλεύοντας την για αποκλειστικότητα».

Πρέπει επίσης να αναφέρω ότι αυτές οι ψυχικές διαδικασίες στο βρέφος είναι αμφιθυμικές, όπως και πολλά άλλα, και παρόλες τις συνειδητές και ασυνείδητες επιθυμίες για απομάκρυνση του πατέρα υπάρχει και η επιθυμία της παρουσίας του η οποία είναι απαραίτητη για την ψυχική του υγεία.

Ακόμη εντονότερες συγκρούσεις θα ακολουθήσουν στο μετέπειτα Οιδιπόδειο στάδιο όπου η σεξουαλική ορμή θα απομακρυνθεί από το στόμα και τις ανάγκες για επιβίωση. Το αγόρι ξανά θα επιθυμεί αποκλειστικότητα από την μητέρα – η μητέρα θεωρείται ο ιδανικότερος σύντροφος – και ο πατέρας ξανά φέρει απειλή. Οι απαγορευμένες σεξουαλικές επιθυμίες προς τη μητέρα θα δημιουργήσουν ανησυχίες τιμωρίας και ευνουχισμού. Μέσα από αυτές τις τρομακτικές επιπτώσεις το παιδί ξανά θα πρέπει να κρύψει τις αληθινές του προθέσεις. Κάπου εδώ, εξηγεί ο Φρόιντ, ξεκινά και η δημιουργία του υπερεγώ, το ψυχικό κομμάτι υπεύθυνο για την τήρηση του νόμου, της τάξης και της ηθικής.  Ακόμα πιο δύσκολο έργο έχει το κοριτσάκι που θα πρέπει επίσης να αλλάξει το αντικείμενο αγάπης από την μητέρα προς τον πάτερα.

Οι διεφθαρμένοι μας πολιτικοί, τραπεζίτες, επιχειρηματίες, μας δίνουν την εντύπωση ενός βρέφους που αρνείται να δεχτεί την πραγματικότητα. Στο ναρκισσιστικό του στάδιο το βρέφος δεν έχει αντίληψη άλλων ατόμων. Μέσα στην παντοδυναμία του αυτός είναι ο κυρίαρχος του σύμπαντος, η πραγματικότητα είναι μια σκληρή και τραυματική αντίληψη που θα έρθει σιγά σιγά. «Η διαφθορά έχει να κάνει με την αφαίρεση της σκέψης, της αντίληψης και του χρέους, και την εφαρμογή πρώιμων ψυχικών μηχανισμών» (Sher, 2010)

Όπως τα βρέφη μας, έτσι και οι διεφθαρμένοι μας «ισχυροί άντρες» δεν έχουν περιορισμό στα θέλω τους. Παραμερίζουν τους άλλους, αδιαφορώντας πλήρως για τις συνέπειες των πράξεων τους. Σαν βρέφος που επιθυμεί να καταβροχθίσει την μητέρα και όλα τα καλά που έχει να προσφέρει, οι διεφθαρμένοι καταβροχθίζουν τα πάντα – και δεν χορταίνουν με τίποτα. Σαν το παντοδύναμο βρέφος, δεν πιστεύουν ότι θα πιαστούν ποτέ ή θα τιμωρηθούν, η ηθική έτσι κι’αλλιώς είναι μια αρετή που τα βρέφη δεν έχουν ακόμη αποκτήσει. Ενεργούν βάση της Φροϋδικής «αρχής της ηδονής» (Pleasure Principle) και απέχουν πολύ από την «αρχή της πραγματικότητας» (Reality Principle)

Όλοι μας σαν παιδιά έχουμε υπάρξει λίγο ή πολύ διεφθαρμένοι. Μέσα στο βρεφικό και παιδικό μυαλό η εξαπάτηση μπορεί να υπήρξε απαραίτητη προϋπόθεση για διασφάλιση της επιβίωσης μας.

Είναι εύλογο ερώτημα το τι πήγε τόσο στραβά στην περίπτωση των διεφθαρμένων ατόμων της Κύπρου. Αυτά τα άτομα χρίζουν μιας μακρόχρονης ψυχανάλυσης καθώς οι ρίζες της διαφθοράς φαίνεται να πηγάζουν πολύ βαθιά. Το μόνο σίγουρο είναι ότι αυτά τα άτομα κάπου στο ασυνείδητο τους διατηρούν έντονη μία επιθυμία – να μείνουνε πάντα παιδιά. Είναι μια επιθυμία φυσιολογική σε όλους, μια υγιείς φαντασίωση, αλλά με μια μικρή διαφορά – oι διεφθαρμένοι μας προχώρησαν από την φαντασίωση στην πράξη.