Συνηθισμένοι Άνθρωποι

Children behind a barbed wire fence at the Nazi concentration camp at Auschwitz in southern Poland.   (Photo by Keystone/Getty Images)

Children behind a barbed wire fence at the Nazi concentration camp at Auschwitz in southern Poland. (Photo by Keystone/Getty Images)

Όταν ο Φρόιντ (1920) έγραψε ότι φαίνεται στον άνθρωπο να υπάρχει μια έμφυτη ορμή για επιθετικότητα και προς επέκταση για καταστροφή, έφερε αναστάτωση στους κλάδους της ψυχανάλυσης (και όχι μόνο) καθώς μέχρι τότε για τον Φρόιντ η μόνη έμφυτη ορμή που υπήρχε στον άνθρωπο ήταν η ορμή της ζωής (libidinal drive) ή σεξουαλική ορμή. Δυο δεκαετίες μετά όμως, με τα γεγονότα του Δευτέρου Παγκοσμίου πολέμου και του ολοκαυτώματος, οι θεωρίες του Φρόιντ δεν ήταν πλέον τόσο αμφισβητήσιμες.

Οι φρικαλεότητες των Ναζί είναι νοητικά ασύλληπτες. Από την άλλη όμως όλα έγιναν από ανθρώπους, «συνηθισμένους» σαν και μας. Στο βιβλίο του «Συνηθισμένοι άντρες», ο Christopher Browning μας μιλά για τους Γερμανούς αστυνομικούς (ούτε καν στρατιώτες) ενός συγκεκριμένου τάγματος στην Πολώνια που εξολόθρευε Εβραίους (άντρες, γυναίκες, παιδιά, και βρέφη). Οι αστυνομικοί αυτοί, 500 στο σύνολο, οι περισσότεροι από το Αμβούργο, προέρχονταν από μεσαία και κατώτερα κοινωνικά στρώματα. Αποτελούντων από άντρες που πριν τον πόλεμο ήταν αστυνομικοί, επαγγελματίες, χτίστες, σερβιτόροι, καθηγητές, μηχανικοί.

Ακολουθώντας απλές διαταγές, ο Browning μας δείχνει πως συνηθισμένοι άνθρωποι ψυχολογικά μεταμορφώνονταν σε τέρατα χωρίς κανένα δισταγμό μπροστά στις μαζικές δολοφονίες που εκτελούσαν. Διαβάζοντας το βιβλίο αναπτύσσεται σιγά-σιγά ο τρόμος της συνειδητοποίησης ότι τέτοιες φρικαλεότητες (κάτω από ιδιαίτερες συνθήκες σαν κι’αυτές που επικρατούσαν τότε), είναι πιθανές στον κάθε άνθρωπο.

Η ιστορία έτσι κι’αλλιώς δεν μας δείχνει τίποτε θετικό· πόλεμοι και καταστροφές χαρακτηρίζουν το ανθρώπινο γένος. Η Meadow (2003) είπε ότι η μεγαλύτερη διαφορά μεταξύ των πρωτόγονων και των μοντέρνων ανθρώπων δεν είναι ότι έχουμε γίνει περισσότερο ειρηνοποιοί αλλά ότι έχουμε αποκτήσει καλύτερα εργαλεία για καταστροφή. Ας μην καθυσηχαζόμαστε ότι τα γεγονότα του Δευτέρου Παγκοσμίου πολέμου ανήκουν στο παρελθόν, ότι η λέξη γενοκτονία έσβησε με το σβήσιμο του Χίτλερ.

Η Meadow (2003) έγραψε ότι «Σε μελέτες μαζικών σφαγών, βλέπουμε την αίσθηση της δύναμης που προέρχεται από το χύσιμο αίματος. Θεωρίες υπεροχής όπως ο Ναζισμός υπάρχουν διότι επιτρέπουν στον άνθρωπο να προβάλλει την σκοτεινή του πλευρά στους άλλους».

Αν η ορμή για καταστροφή είναι έμφυτη, όπως γράφει ο Φρόιντ, τότε ας παραμείνουμε σε επιφυλακή. Ο Browning κλείνει το βιβλίο του με την ακόλουθη δήλωση, «Μέσα σε οποιαδήποτε κοινωνική ομάδα, τα ίσα μέλη ασκούν πιέσεις σε συμπεριφορές και θέτουν τους ηθικούς κανόνες. Αν οι άνδρες του Τάγματος 101 μπόρεσαν να γίνουν δολοφόνοι κάτω από τέτοιες συνθήκες, ποια ομάδα ανδρών δεν θα μπορούσε?»

Όνομα του πατρός

Father-with-Baby

Πολλά έχουν γραφτεί για την σχέση του παιδιού με την μητέρα και η σημαντικότητα του πατέρα έχει κάπως παραμελειθεί. Η πρωταρχική σχέση (μητέρας – παιδιού) παίζει πρωταρχικό ρόλο στην ζωή του παιδιού αλλά η θέση του πατέρα δεν θα πρέπει να υποτιμηθεί.

Ο όρος «όνομα του πατρός» εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην ψυχανάλυση από τον Lacan στις αρχές του 1950 και αφορά τον απαγορευτικό ρόλο του πατέρα προς τις αιμομικτικές επιθυμίες του παιδιού θεμελιώνοντας με αυτό τον τρόπο τον νόμο και τους θεσμούς. Ο πατέρας θα ταυτιστεί συμβολικά και ασυνείδητα σαν προσωποποίηση του νόμου. Κάτι παρόμοιο φυσικά είχε πει πολύ πιο πριν ο Freud στην θεωρία του περί οιδιπόδειου συμπλέγματος.

Ο Lacan λίγα χρόνια αργότερα θα προσθέσει ότι η απουσία του «ονόματος του πατρός» θα έχει σαν αποτέλεσμα την ψύχωση. Η πρωταρχική σχέση μητέρας-παιδιού είναι ναρκισσιστική. Στο μυαλό του βρέφους, μητέρα και παιδί είναι ένα, δεν υπάρχει τίποτα άλλο. Μέσα σε αυτήν την παντοδύναμη, από την μια, αλλά και αποπνικτική σχέση από την άλλη, η παρουσία του πατέρα θα «σώσει την κατάσταση». Ας το πούμε πιο απλά: είναι ο πατέρας και ότι αντιπροσωπεύει αυτό που θα τραβήξει το παιδί από την ναρκισσιστική σχέση με την μητέρα, στοιχειό απαραίτητο για την ψυχική ωρίμανση του παιδιού.

Η παρουσία του πατέρα στην οικογένεια είναι απαραίτητη. Και όταν λέω απαραίτητη δεν εννοώ τόσο φυσική, όσο ψυχική. Δυστυχώς παρατηρείται συχνά στις οικογένειες ο πατέρας να είναι απών ψυχικά και αυτό έχει επακόλουθα στα παιδιά. Επίσης, αν ο λόγος του πατέρα συνεχώς αναιρείται από την μητέρα τότε το παιδί είναι καταδικασμένο να παραμείνει υποταγμένο στην παντοδυναμία της μητέρας.

Αν και στην ψυχανάλυση οι θεωρίες περί ψύχωσης διαφέρουν, ο Lacan έθεσε μια πολύ ενδιαφέρον άποψη. Από την άλλη υπάρχει ομοφωνία στις διάφορες σχολές ψυχανάλυσης όσο αφορά τον ρόλο του πατέρα στην σεξουαλική ταυτότητα του παιδιού. Στην ευτυχή κατάληξη του οιδιπόδειου σταδίου, το αγόρι θα ταυτιστεί με τον πατέρα και την αρρενωπή θέση, και το κορίτσι με την μητέρα και την φεμινιστική θέση.

Ο Winnicott (1960) αναφέρει ότι ο ρόλος του πατέρα είναι να προστατεύσει την σχέση μητέρας/παιδιού παρέχοντας στην μητέρα την δυνατότητα να ανταπεξέλθει στις δυσκολίες και ματαιώσεις της μητρότητας. Η παρουσία του πατέρα προσφέρει ένα ασφαλές περιβάλλον για την μητέρα και το παιδί. Όπως και ο Freud κάποτε είχε πει, «Δεν μπορώ να σκεφτώ άλλη ανάγκη στην παιδική ηλικία τόσο δυνατή όσο η ανάγκη για την προστασία του πατέρα» (Freud, 1930

Ο Ψευδής και ο Αληθινός ευατός

holding-it-in-by-devinography

Ο αληθινός και ψευδής εαυτός είναι όροι που εισήγαγε στην ψυχανάλυση ο DW Winnicott το 1960. Σε γενικές γραμμές ο αληθινός εαυτός είναι ο εαυτός που βιώνει εμπειρίες και ενεργεί αυθόρμητα με τα επακόλουθα πραγματικά συναισθήματα και σκέψεις. Από την άλλη, ο ψευδής εαυτός είναι αυτός που θα επισκιάσει τον αληθινό εαυτό. Ο Winnicott αναφέρει ότι ο ψευδής εαυτός είναι μια άμυνα σχεδιασμένη για να προστατεύσει τον αληθινό εαυτό.

Στην υγιές μορφή του ο ψευδής εαυτός είναι αυτός που επιτρέπει σε ένα άτομο να παρουσιάσει μία κοινωνική και ευγενική στάση προς τον κόσμο. Από την άλλη όμως, μια μη υγιές μορφή ψευδή εαυτού πιθανό να προκαλέσει διάφορα συναισθηματικά και ψυχικά προβλήματα στο άτομο. Τα προβλήματα υπάρχουν στα άτομα που είναι ανίκανα να νιώσουν αυθορμητισμό και ζωντάνια, που αδυνατούν να νιώσουν αληθινοί, αλλά καταφέρνουν να φορούν μάσκες που να τους δείχνει αληθινούς. Αυτά τα άτομα υποφέρουν εσωτερικά από μια αίσθηση ότι είναι άδειοι, νεκροί, ή ψεύτικοι.

Το παιδί από την πρώτη μέρα της ζωής έχει ανάγκες που από μόνο του δεν έχει την δυνατότητα να ικανοποιήσει. Η μητέρα είναι εκεί για να του παρέχει την προστασία και ζεστασιά που χρειάζεται, να ικανοποιήσει όλες του τις ανάγκες, και να αποδεχθεί με αγάπη όλα του τα συναισθήματα και τις αντιδράσεις, είτε θετικές είτε αρνητικές. Με άλλα λόγια, κατά τον Winnicott, θα πρέπει να είναι μια «αρκετά καλή» (good enough) μητέρα. Η «αρκετά καλή» μητέρα επιτρέπει στον εαυτό της να χρησιμοποιηθεί για την ανάπτυξη του παιδιού της. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον το παιδί καθώς μεγαλώνει αναπτύσσει μια υγιές αίσθηση για τον εαυτό του κάτι ανάλογο του αληθινού εαυτού.

Από την άλλη όμως αν το παιδί (ή το βρέφος καλύτερα) αντιληφθεί ότι ορισμένες συμπεριφορές και συναισθήματα του δεν είναι αποδεκτά από την μητέρα, τότε δεν έχει άλλη επιλογή από το να προσαρμόσει τα συναισθήματα και τις σκέψεις του και γενικά την συμπεριφορά του ανάλογα με τις προτιμήσεις της μητέρας. Η απόκρυψη του αληθινού εαυτού είναι το τίμημα που θα πρέπει να πληρώσει ώστε να μην χάσει την αγάπη της πολυπόθητης μάνας που είναι απαραίτητη για την επιβίωση του. Έτσι δημιουργούνται τα θεμέλια του ψευδή εαυτού.

Όπως είπε και η Miller (2003), «Αυτό που λείπει, πάνω απ’ όλα, είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο το παιδί θα μπορέσει να βιώσει τα συναισθήματα και τις έντονες συγκινήσεις του. Αντίθετα, το παιδί τότε αναπτύσσεται σύμφωνα με τις ανάγκες της μητέρας του και, παρ’ όλο που αυτό του σώζει σίγουρα τη ζωή εκείνη την περίοδο (εξασφαλίζοντας του την «αγάπη» του πατέρα ή της μητέρας του), μπορεί ωστόσο να το εμποδίσει σε όλη του τη ζωή να γίνει ο εαυτός του».

 

Λύκε, Λύκε είσ’εδώ;

1021x500_564_The_Big_Bad_Wolf_2d_fantasy_forest_kid_wolf_child_picture_image_digital_art

Για τον Φρόιντ, τα παραμύθια, όπως και τα όνειρα, ήταν πολύ χρήσιμα, καθώς μέσα από αυτά μπορούσε να επεξηγήσει διάφορες από τις θεωρίες του για το ασυνείδητο. Σύμφωνα με τον Φρόιντ (1900), τα παραμύθια (και τα όνειρα) χρησιμοποιούνε σύμβολα για να εκφράσουν συγκρούσεις (εσωτερικές), διάφορες μορφές άγχους, και απαγορευμένες επιθυμίες οι οποίες απωθήθηκαν στο ασυνείδητο.

Συναισθηματικά η παιδική ηλικία είναι ιδιαίτερα φορτισμένη. Πιέσεις που βιώνει το παιδί, τόσο εσωτερικές (ψυχικές) όσο και εξωτερικές (γονείς, κοινωνία), έρχονται να επιβαρύνουν την ζωή του. Η εκτόνωση και έκφραση αυτών των πιέσεων σε τέτοιες περιόδους είναι πολύ σημαντική. Το παραμύθι προσφέρει μια διέξοδο από τέτοιες επιφορτίσεις καθώς συνδέεται έμμεσα με τα βαθιά στρώματα της ψυχής του παιδιού, με το ασυνείδητο του. Καθώς οι ιστορίες ξετυλίγονται, οι ασυνείδητοι συμβολισμοί και τα μηνύματα αγγίζουν το δικό του ασυνείδητο δίνοντας του λύσεις σε διάφορες εσωτερικές δυσκολίες που αντιμετωπίζει. Το παιδί θα ταυτιστεί με τους ήρωες των παραμυθιών. Φόβοι, ανησυχίες, απορίες, και πολλά άλλα συναισθήματα που μπορεί να ταλαιπωρούν το παιδί, θα έχουν την ευκαιρία να πάρουν μορφή και να απεικονιστούν μέσα από τις περιπέτειες του ήρωα. Αυτό είναι μια σημαντική μορφή εκτόνωσης των πιέσεων, η οποία μπορεί να απελευθερώσει το παιδί από πιθανές συναισθηματικές συγκρούσεις.

Πολλοί γονείς έχουν την τάση να παρουσιάζουν στα παιδιά τους μια ουτοπιστική εικόνα για την ζωή, και ότι το «κακό» δεν υπάρχει. Η εμπειρία του παιδιού όμως και η ζωή του γενικά άλλα του δείχνουν, και στο τέλος της ημέρας οι γονείς καμιά φορά δυσκολεύουν την κατάσταση. Στα παραμύθια τέτοια ουτοπία δεν υπάρχει. Είτε είναι ο κακός ο λύκος, η κακιά η μάγισσα, η κακιά μητριά, σχεδόν πάντα θα υπάρξει το κακό στα παραμύθια. (επικεντρώνομαι στα κλασσικά γνωστά παραμύθια, όπως η Κοκκινοσκουφίτσα, η Χιονάτη, η Σταχτοπούτα, και πολλά άλλα. Δυστυχώς ορισμένα σύγχρονα παραμύθια έχουν ξεφύγει από αυτό που προσωπικά θεωρώ ως στόχο στα παραμύθια)

Ο Bettelheim (1976) αναφέρει ότι το παραμύθι ψυχαγωγεί το παιδί, το διαφωτίζει για τον εαυτό του και ενθαρρύνει την ανάπτυξη της προσωπικότητας του. “Προσφέρει νόημα σε τόσα πολλά και διαφορετικά επίπεδα, και εμπλουτίζει την ύπαρξη του παιδιού με τόσους τρόπους, που κανένα άλλο είδος βιβλίου δεν μπορεί να συναγωνιστεί το πλήθος και την ποικιλία της συμβολής που τέτοια παραμύθια έχουν στην ζωή του παιδιού.” Και για το κάθε παιδί το νόημα του παραμυθιού θα έχει διαφορετική σημασία. Ο Bettelheim προτείνει αν το παιδί δεν δείξει ενδιαφέρον για κάποιο παραμύθι, την επόμενη μέρα να του πούμε άλλο. Θα αναγνωρίσουμε ποια ιστορία το «άγγιξε» με τις αντιδράσεις του για κάποιο παραμύθι ή με το να μας ζητάει επαννελειμμενα κάθε βράδυ να του διαβάσουμε το ίδιο παραμύθι.

Γονείς που μπορεί να υποθέσουν τους ασυνειδήτους λόγους που το παιδί τους δεθεί συναισθηματικά με κάποιο παραμύθι, καλά θα κάνουν να τους κρατήσουν για τον εαυτό τους. Για να είναι ασυνείδητοι υπάρχει σοβαρός λόγος, και έτσι θα πρέπει να παραμείνουν μέχρι το παιδί να νιώσει έτοιμο (αν νιώσει ποτέ) να τα βγάλει στην επιφάνεια. Σε αυτές τις ευάλωτες ηλικίες, “και αφού ο γονιός παρουσιάζεται τόσο πολύ δυνατός μπροστά στο παιδί, η κυριαρχία του γονιού μπορεί να φανεί απεριόριστη-και έτσι καταστροφικά συντριπτική- εάν μπορεί να διαβάσει τις κρυφές σκέψεις του παιδιού, να γνωρίσει τα πιο βαθιά του συναισθήματα, πριν ακόμα το παιδί ξεκινήσει να τα αντιλαμβάνεται το ίδιο συνειδητά” (Bettelheim, 1976)

Όπως και στην ψυχανάλυση, ο ψυχαναλυτής αποφεύγει να ερμηνεύσει το ασυνείδητο του αναλυόμενου και να δικαιολογήσει διάφορες συμπεριφορές και συμπτώματα, καθώς κάτι τέτοιο τις πλείστες φορές θα φέρει αντιδράσεις. Το παιδί όταν νιώσει έτοιμο, θα μοιραστεί με τους γονείς του αυτό που μέχρι τότε ήταν καλά κρυμμένο μέσα από τα παραμύθια. Τέτοιες στιγμές έχουν ιδιαίτερη σημασία για το παιδί και για τον γονιό, καθώς τους φέρνουν πιο κοντά. Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι το παραμύθι προσφέρει στο παιδί τα ψυχικά εφόδια ώστε να προβλέψει και να αντιμετωπίσει τις κρίσεις και τους κινδύνους που αναπόφευκτα θα φέρει η ανάπτυξη και ωρίμανση του.

 

 

 

Όλα του γάμου δύσκολα

Man arguing with woman

Η σχέση μάνας-βρέφους θεωρείτε η πιο στενή σχέση που έχει ο άνθρωπος στην ζωή του παρόλο που δεν υπάρχει η γλώσσα για επικοινωνία. Υπάρχουν όμως άλλα ‘κανάλια’ επικοινωνίας μεταξύ μάνας και βρέφους όπου η χρησιμοποίηση της γλώσσας είναι περιττή. Επίσης θεωρείτε πως ο γάμος είναι η δεύτερη πιο στενή σχέση που μπορεί να έχει ο άνθρωπος. Παρόλα αυτά είναι σχεδόν αποδεδειγμένο (ας περιοριστούμε στους κλάδους της ψυχανάλυσης) ότι ένα ζευγάρι έχει την δυνατότητα να είναι δυστυχισμένο και να παραμένει δυστυχισμένο, κάποιες φορές για μια ολόκληρη ζωή.

Πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ότι ο γάμος είναι η λύση για συναισθηματικά προβλήματα. Αυτό είναι ψευδαίσθηση που απέχει πολύ από την πραγματικότητα. Ψευδαίσθηση επίσης είναι η εντύπωση που έχουν (συνειδητά ή ασυνείδητα) διάφορα νεαρά ζευγάρια ότι με τον ερχομό ενός παιδιού ή ενός δεύτερου παιδιού τα πράγματα μεταξύ τους θα βελτιωθούν. Αυτό δυστυχώς παρουσιάζεται συχνά στην κοινωνία μας. Τα παιδιά όμως είναι αυτά που στο τέλος θα πληρώσουν το τίμημα τέτοιας απερισκεψίας και ανώριμης συμπεριφοράς.

Άλλοι πιστεύουν ότι ένα ζευγάρι παραμένει ευτυχισμένο όσο ο άντρας και η γυναικά αγαπιούνται και είναι σεξουαλικά ενεργοί. Aπο την άλλη όμως, όπως αναφέρει ο Spotnitz (1977), η ύπαρξη της αγάπης και η έκφραση της δεν παρεμποδίζει το μίσος και άλλα αρνητικά συναισθήματα από το να εισβάλλουν στην σχέση του ζεύγους. Το ότι είναι απολύτως φυσιολογικό περιστασιακά τέτοιου είδους συναισθήματα να νιώσουμε για κάποιον που αγαπάμε είναι δύσκολο να γίνει αποδεκτό. Η απάρνηση όμως δυσάρεστων συναισθημάτων καθώς επίσης και απόπειρες απόκρυψης τους είναι καταστροφικές για την σχέση. Αγάπη και μίσος καμιά φορά κρέμονται από μια κλωστή. Στην ψυχανάλυση μαθαίνουμε ότι παραγνωρισμένα αρνητικά συναισθήματα μπορούν να εξουδετερώσουν τα συναισθήματα αγάπης. Γνωρίζουμε ότι οι άνθρωποι που δεν αποδέχονται συναισθήματα μίσους και δεν έχουν μάθει τρόπους να τα εκφράζουν με κοινωνικά αποδεκτούς τρόπους, καταστρέφουν τους εαυτούς τους και τους γύρω τους, είτε σωματικά είτε ψυχολογικά.

Ο Spotnitz (1977) είπε ότι αν μια γυναίκα είναι θυμωμένη με τον σύζυγο της είναι σημαντικό να αναγνωρίσει τον λόγο που είναι θυμωμένη, παρόλο που αυτό είναι ευκολότερο στη θεωρία παρά στη πράξη. Συνήθως πριν από τον γάμο η γυναικά ασυνείδητα προσδοκάει τον άντρα της να είναι πατέρας καθώς και ο άντρας προσδοκάει την γυναίκα του να είναι μητέρα. Κατά συνέπεια, και οι δυό τους προσδοκούσαν ότι μέσα από τον/την σύντροφο τους θα συναντούσαν τους ιδεώδες γονείς. Όταν οι ασυνείδητες προσδοκίες δεν βρίσκουν ανταπόκριση, τα νεύρα και ο θυμός είναι φυσικό επακόλουθο. Και αν ακόμα δεν έχουμε την παραμικρή ιδέα γιατί είμαστε θυμωμένοι με τον/την σύντροφο μας, το σημαντικό είναι το ζευγάρι να έχει διάλογο, όσο παραπάνω τόσο το καλύτερο, ώστε τα συναισθήματα να εκφραστούν και από τους δυο. Η ρηματοποίηση του θυμού φέρνει εξαιρετικά αποτελέσματα.

Οι άνθρωποι επίσης έχουν την τάση να ενεργούν στην σχέση τους με τον/την σύντροφο τους με παρόμοιο τρόπο όπως ενεργούσαν οι γονείς τους. Ασυνείδητα στον γάμο (ή στις προσωπικές σχέσεις γενικά) ο άνθρωπος πιθανό να επανενεργοποιήσει παρόμοιες συμπεριφορές που υπήρχαν μεταξύ των γονιών του. Ανεπίλυτα προβλήματα του παρελθόντος και συναισθήματα μίσους που μπορεί συνειδητά ή ασυνείδητα να υπήρχαν με τον γονέα του αντίθετου φύλου στην παιδική ηλικία, πιθανό να επανεμφανιστούν αυτή τη φορά προς το πρόσωπο του/της συντρόφου. Τέτοιου είδους θέματα μπορούν να επιλυθούν μέσα από την θεραπεία. Αν στα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε με την σχέση μας δεν δώσουμε την προσοχή που επιβάλλεται, τότε είμαστε σχεδόν καταδικασμένοι για επαναλήψεις. Γι’αυτό πολλές φορές βλέπουμε ανθρώπους να χωρίζουν από μια σχέση ή ένα γάμο και να καταλήγουν σε μια σχέση (ή γάμο) παρόμοια με την προηγουμένη, με παρόμοια προβλήματα καθώς επίσης βλέπουμε και παρομοίους χαρακτήρες μεταξύ του/της πρώην και του/της νυν συντρόφου.

Όταν δυο άνθρωποι συζούν για χρόνια, είναι αναπόφευκτο να μην υπάρχουν περιστασιακά αρνητικά συναισθήματα. Το θεωρώ επίσης αναπόφευκτο να νιώσουμε για τον/την σύντροφο μας συναισθήματα που να μην θυμίζουν σε τίποτα αγάπη. Μικρο-καβγαδάκια μπορούν να βοηθήσουν την κατάσταση καθώς δίνουν ευκαιρίες για να εκφραστούν συναισθήματα που μπορεί κάτω από άλλες συνθήκες να μην εκφράζονταν ποτέ. Ο άντρας και η γυναίκα έχουν κάθε δικαίωμα να διαφωνούν μεταξύ τους.

Αυτό που τονίζει όμως ο Spotnitz (1977) είναι όταν ένας από τους δυο είναι πολύ θυμωμένος τότε ο/η σύντροφος τους καλά θα κάνει να παραμείνει ήρεμος και να μην αντιδράσει επίσης με θυμό. Σε αντίθετη περίπτωση το πιο πιθανό είναι η κατάσταση να πάρει ανεξέλεγκτη πορεία. Γι’αυτό «σε μια σχέση όπου υπάρχει αμοιβαία αγάπη και κατανόηση, το μίσος δικαιούται κάποια έκφραση μαζί με την αγάπη. Εάν και οι δυο σύντροφοι το αποδέχονται, τότε έχουν το βασικό θεμέλιο για έναν καλό γάμο» (Spotnitz, 1977)

 

Ανώριμοι Ηγέτες

war-cartoon

Έχουμε την τάση να συνδέομαι την ωριμότητα με την ηλικία και να περιμένουμε από ανθρώπους κάποιας ηλικίας και κάποιας θέσης να έχουν ώριμο τρόπο σκέψης και ώριμη αντιμετώπιση καταστάσεων. Μια ματιά όμως στις βραδινές ειδήσεις δείχνει την πραγματική εικόνα για την ωριμότητα των ανθρώπων, προπάντων αυτών που μας διοικούν στη Κύπρο και ακόμα χειρότερα αυτών που διοικούν την γη.

Ήμουνα φοιτητής στην Βοστόνη όταν άκουσα τον τότε πρόεδρο της Αμερικής George Bush (Junior) το 2001 να λέει, σαν απάντηση σε όλο το κόσμο που αντιδρούσε για τις επιθέσεις στο Αφγανιστάν, “You are either with us or against us” (είστε μαζί μας ή εναντίον μας). Που να ήξερε ο παγκόσμιος ηγέτης τότε πως κάπου μισό αιώνα πριν μια ψυχαναλύτρια θα μιλούσε για τον μηχανισμό συμπεριφοράς του, που έχουν, παρεμπιπτόντως, και τα βρέφη. Η Melanie Klein (1946) μίλησε για τον μηχανισμό της σχάσης (Splitting). Συγκεκριμένα αναφέρει ότι το βρέφος στους πρώτους μήνες ζωής βιώνει έντονα συναισθήματα άγχους από ενδογενείς και εξωγενείς παράγοντες. Οι πρώτες εμπειρίες του βρέφους διχάζονται μεταξύ των καλών εμπειριών με τo καλό αντικείμενο (συνήθως το πρώτο αντικείμενο είναι η μητέρα) και των κακών εμπειριών με το κακό αντικείμενο, καθώς το βρέφος αγωνίζεται να ενσωματώσει τις δυο πρωταρχικές ορμές της αγάπης και του μίσους. Σε αυτό το στάδιο όμως το βρέφος θα κρατήσει γερά τα θεμέλια της σχάσης και θα χωρίζει το αντικείμενο σε καλό ή κακό ανάλογα με την ψυχική του διάθεση και θα κρατά τα δυο μέρη μακριά το ένα από το άλλο. Κρατώντας το κακό αντικείμενο μακριά από το καλό είναι ο αμυντικός μηχανισμός του βρέφους για να κρατήσει το καλό αντικείμενο προστατευμένο. Ένα σημαντικό βήμα στην ανάπτυξη του βρέφους είναι η σταδιακή εκπόλωση των δυο αυτών άκρων. Έτσι το βρέφος σιγά-σιγά θα αρχίσει να αντιλαμβάνεται ότι το κακό αντικείμενο (υπεύθυνο για τα «κακά» συναισθήματα) και το καλό αντικείμενο (υπεύθυνο για τα καλά συναισθήματα) είναι ένα.

Η τοποθέτηση του George Bush για διχασμό του κόσμου μεταξύ αυτών που είναι μαζί μας (καλού αντικειμένου) και αυτών που είναι εναντίον μας (κακού αντικειμένου), και τίποτα άλλο ενδιάμεσα, φανερώνει το επίπεδο ψυχικής ωριμότητας του ανθρώπου που για δέκα χρόνια κυβερνούσε την παντοδύναμη Αμερική. ‘Ένας άλλος ανώριμος πολιτικός που πρόσφατα ήρθε στο προσκήνιο είναι ο Donald Trump. Η δημοσιότητα που παίρνει ο Trump είναι ανησυχητική. Μόνο η σκέψη για εκλογή του σε πρόεδρο της Αμερικής με τρομοκρατεί. Για τον Trump τα προβλήματα όλα δημιουργούνται από τους μετανάστες και οτιδήποτε δεν είναι Αμερικάνικο. Ακόμα ένας ανώριμος πολιτικός που εφαρμόζει τον μηχανισμό της σχάσης. Με αυτό τον τρόπο ο Trump και οι ακόλουθοι του έχουν κάπου να στρέφουν την επιθετικότητα τους. Κάτι παρόμοιο είχε κάνει και ο Χίτλερ στο να στρέψει ολόκληρο έθνος εναντίων των Εβραίων.

Τα προβλήματα όμως δεν σταματούν εδώ. Βρεφικούς μηχανισμούς λίγο-πολύ όλοι έχουμε αφού όλοι κάποτε ήμασταν βρέφη. Ο Φρόιντ ανάφερε πως όλοι έχουμε αποθέματα από τα παιδικά μας ψυχικά στάδια που σε στιγμές άγχους μπορεί να παλινδρομήσουμε και να ενεργούμε σαν μικρά παιδιά ή βρέφη. Τα προβλήματα καταντούν επικίνδυνα όμως όταν το παιδί πίσω από τον ισχυρό πολιτικό, έχει παρορμήσεις που σπρώχνουν να γίνουν πράξεις. Τα όπλα όμως του ενήλικα διαφέρουν από τα όπλα των παιδιών, μπορούν στ’αλήθεια να σκοτώσουν.

Στην ψυχανάλυση ο όρος εκδραμάτηση (acting out) αναφέρεται στην έκφραση κάποιας σκέψης, συναισθήματος, ή επιθυμίας μέσω πράξης. Η ανωριμότητα φανερώνεται στα άτομα τα οποία σε στιγμές έντασης, θυμού, η απογοήτευσης ενεργούν καταστροφικά στους άλλους ή ακόμα στον ίδιο τους τον εαυτό. Στην ψυχανάλυση επίσης μαθαίνουμε ότι η ρηματοποίηση τέτοιων συναισθημάτων είναι ο μονός δρόμος προς την ωρίμανση και ψυχική υγειά. Η ρηματοποίηση όλων των σκέψεων και συναισθημάτων αντισταθμίζει την ορμή για εκδραμάτηση.

Πράξεις Βίας

dave_seaman-1680x1050

Η βία του ανθρώπου δεν είναι φαινόμενο των τελευταίων αιώνων, υπάρχει από την αρχή της ανθρωπότητας. Ο Φρόιντ προς τη δύση της καριέρας του αναφέρει ότι στον άνθρωπο υπάρχει μια έμφυτη ορμή επιθετικότητας. Η βία δεν μαθαίνεται απλά από το περιβάλλον, υπάρχει μέσα μας και σπρώχνει προς εκτόνωση.

Ο Edward Glover, ένας Άγγλος ψυχαναλυτής είπε κάποτε σε ένα άρθρο του,  «Μια γρήγορη μελέτη των ονείρων και των φαντασιώσεων των παραφρόνων ανθρώπων δείχνει ότι ιδέες για καταστροφή του κόσμου είναι εμφανές στο ασυνείδητο μυαλό. Και αφού η ατομική βόμβα δεν είναι τόσο όπλο πολέμου όσο όπλο εξολόθρευσης, είναι πιο προσαρμόσιμη στις αιμοδιψείς φαντασιώσεις  όπου ο άνθρωπος είναι μυστικά απορροφημένος σε φάσεις έντονης ματαίωσης. Η δυνατότητα που αποκτούν οι φυσιολογικοί άνθρωποι να διαχωρίζουν τον ύπνο, τις αυταπάτες, τις παραισθήσεις και την αντικειμενική πραγματικότητα έχει για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία σοβαρά αποδυναμωθεί»

Ο Glover έγραψε τα παραπάνω το 1945, αμέσως μετά την ρίψη της πρώτης ατομικής βόμβας από του Αμερικανούς στην Χιροσίμα και το Ναγκασάκι, σκοτώνοντας περίπου 200,000 άτομα. Μετά από αυτό το γεγονός, η έμφυτη καταστροφικότατα του ανθρώπου δεν είναι πλέον αμφισβητήσιμη. Οι φαντασιώσεις καταστροφής που λίγο ή πολύ όλοι έχουμε καλά κρυμμένες στο ασυνείδητο μας έγιναν πραγματικότητα. Η ιστορία μας δείχνει πως ο καθένας μας μαθαίνει από την οικογένεια, τους φίλους, τους δασκάλους, την κοινωνία γενικά τους αποδεκτούς τρόπους εκφράσεις των καταστροφικών ορμών. Οι τρόποι αυτοί όμως μπορεί να είναι καταστροφικοί για μας και για τους γύρω μας. Πολλοί Αμερικανοί μετά την πτώση της ατομικής βόμβας δεχτήκαν την λογικοποίηση (rationalization) της εποχής, ότι δηλαδή η ατομική βόμβα  σταμάτησε τον πόλεμο.

Δεν χρειάζεται να πάμε τόσο μακριά για να δούμε την τάση του ανθρώπου για καταστροφή. Στον στρατό (αν και η διαδικασία ξεκίνησε πολύ πιο πριν στα σχολεία, στην οικογένεια, και στην κοινωνία γενικά) εμπέδωσα το μήνυμα ότι «Τούρκος καλός, Τούρκος νεκρός» (ακόμα ένα παράδειγμα του βρεφικού μηχανισμού της σχάσης) Τα μηνύματα αυτά τα παίρνουν τα παιδιά μας και οι νέοι μας στην αρχική πορεία της ζωής. Από την άλλη δεν θα πρέπει να παραβλέψουμε τον Φρόιντ που τόνισε ότι το μίσος που ‘μαθαίνουμε’ να έχουμε δεν είναι αιτία αρκετή για να επεξηγήσει την βία που όλοι βιώνουμε στη ζωή μας.

Η θεωρία των ορμών του Φρόιντ μας βοήθησε να δούμε τις καταστροφικές συνέπειες των επιθετικών ορμών που εμποδίζεται η έκφραση τους. Ο Φρόιντ (1933) έγραψε ότι «Φαίνεται απαραίτητο για μας να καταστρέψουμε κάτι άλλο ή κάποιο άλλο άτομο έτσι ώστε να μην καταστρέψουμε τον εαυτό μας, για να προστατευθούμε από την παρόρμηση για αυτοκαταστροφή».

Ο Φρόιντ μας προειδοποίησε για την έμφυτη καταστροφικότατα του ανθρώπου κι’ εμείς τον αγνοήσαμε. Ο κόσμος μας σήμερα δεν είναι πιο ασφαλής απ’ ότι ήταν την εποχή των δυο παγκοσμίων πολέμων. Η σημερινή κατάσταση στις γειτονικές μας χώρες θα μπορούσε να παρομοιαστεί σαν μια βόμβα, ίσως παγκόσμιας ισχύος, με ένα φυτίλι στην άκρη έτοιμο να ανάψει οποιαδήποτε στιγμή. Το ερώτημα είναι ποιος θα βάλει πρώτος τη φωτιά στο φυτίλι.

Δεν είναι θέμα αν θα εκφραστεί η επιθετικότητα του ανθρώπου, αλλά πως θα εκφραστεί. Η ρηματοποίηση του μίσους και της επιθετικότητας φέρνει άμεσα αποτελέσματα καθώς απενεργοποιείται η ανάγκη για δράση, για πράξεις βίας. Αυτός είναι και ένας από τους στόχους στην ψυχανάλυση. Στην θεραπεία της ψυχανάλυσης ο αναλυόμενος μαθαίνει πιο υγιείς τρόπους έκφρασης της επιθετικότητας. Ειναί εφικτό μέσω της θεραπείας ο αναλυόμενος να ξεφύγει απο καταστροφικές και αυτο-καταστροφικές εκφράσεις, μηχανισμοί ασυνείδητοι, που θεμελιώθηκαν στα πρώτα στάδια ζωής και καθορίζουν την ψυχική και σωματική υγεία

Αν δίναμε στον Φρόιντ την απαραίτητη σημασία σε αυτά που μας έλεγε, ίσως σήμερα η κατάσταση στον κόσμο να ήταν διαφορετική. Ίσως θα μπορούσαμε σαν άνθρωποι και σαν κοινωνίες να αναπτύσσαμε νέα, πιο υγιές κανάλια έκφρασης της επιθετικότητας μας. Ο Φρόιντ μας έδωσε την ευκαιρία κ’ εμείς δεν την αρπάξαμε. Ποτέ όμως δεν είναι αργά.

 

Το παιδί και το γυμνό σώμα

peek

Ένα θέμα στο οποίο δέχομαι πολλές ερωτήσεις από γονείς είναι σχετικά με το αν είναι σωστό ή όχι τα παιδιά να βλέπουν τους γονείς γυμνούς. Συνήθως οι γονείς σε τέτοιες περιπτώσεις ακολουθούν την ίδια ή παρόμοια προσέγγιση που είχαν κι’αυτοί σαν παιδιά από τους δικούς τους γονείς τους. Στην Κύπρο οι περισσότεροι από μας μεγαλώσαμε με την ιδέα ότι τα γεννητικά όργανα του καθενός είναι προσωπικά και έτσι θα πρέπει να αντιμετωπίζονται. Οι περισσότεροι από μας ενεργούμε κατά αυτό τον τρόπο χωρίς να ξέρουμε τον λόγω, απλά το θεωρούμε δεδομένο να κρύβουμε την γύμνια μας από τα παιδιά μας.

Τελευταία ακούω αρκετούς φίλους γονείς να υιοθετούν μια εντελώς αντίθετη φιλοσοφία. Η άλλη άποψη υποστηρίζει ότι οι γονείς δεν θα πρέπει να διστάζουν να κυκλοφορούν γυμνοί μπροστά στα παιδιά τους αφού το σώμα μας είναι απολύτως φυσικό και δεν θα πρέπει να έχουμε κόμπλεξ με το γυμνό μας σώμα.

Αν και οι φίλοι γονείς δηλώνουν πως οι απόψεις τους είναι φιλελεύθερες, θα πρέπει να διαφωνήσω με τέτοιου είδους «φιλελευθερισμούς». Ο Φρόιντ ήταν ξεκάθαρος για την σεξουαλικότητα των παιδιών στις θεωρίες του για τα ψυχοσεξουαλικά στάδια του παιδιού.  Η ψυχοσεξουαλική ανάπτυξη ακολουθεί μια βιολογικά προκαθορισμένη πορεία. Το κάθε στάδιο συνδέεται με μια ορισμένη ερωτογενή ζώνη μέσο του οποίου επέρχεται η ικανοποίηση. Ο βαθμός και το είδος της ικανοποίησης του παιδιού, εξαρτάται κυρίως με την αλληλεπίδραση του με τους γονείς.

Στο πρώτο στάδιο, το στοματικό, μεταξύ ηλικιών 0-2 ετών (περίπου), οι ικανοποιήσεις του παιδιού επικεντρώνονται στο στόμα. Στο δεύτερο στάδιο, το πρωκτικό, μεταξύ ηλικιών 2-3 ετών, οι ικανοποιήσεις προέρχονται από την συγκράτηση ή αποβολή των περιττωμάτων και στο επόμενο στάδιο, το φαλλικό, μεταξύ 3-6 ετών, όλη προσοχή επικεντρώνεται στα γεννητικά όργανα. Είναι σ΄αυτό το στάδιο που τα παιδιά αντιλαμβάνονται το σώμα τους, το σώμα των φίλων τους και των γονιών τους και την διαφορά τους με το αντίθετο φύλλο.

Στο φαλλικό στάδιο τα παιδιά είναι περίεργα για τα σώματα άλλων παιδιών καθώς επίσης και των γονιών τους. Ασυνείδητα επικρατεί ένα χάος το οποίο αναπόφευκτα φέρνει άγχος σε όλα τα παιδιά (το άγχος αυτό συνήθως είναι ασυνείδητο και αν είναι ανεξέλεγκτο και υπερβολικό θα φανερωθεί μέσα από διάφορα συμπτώματα και αντιδράσεις του παιδιού). Υπάρχει ήδη αρκετό άγχος στα παιδιά μας σχετικά με το σώμα τους έτσι δεν θα πρέπει σαν γονείς να επιβαρύνουμε την κατάσταση με το να κυκλοφορούμε γυμνοί μπροστά τους.

Επίσης στο φαλλικό στάδιο, ή Οιδιπόδειο στάδιο, τα παιδιά αναπτύσσουν ερωτικά συναισθήματα προς τον γονιό του αντιθέτου φύλου. Στην υγιές κατάληξη του Οιδιπόδειου σταδίου το αγόρι θα εμπεδώσει το μήνυμα ότι ερωτικά η μαμά ανήκει στον μπαμπά και αντίστροφα για το κορίτσι. Μητέρα που κυκλοφορεί γυμνή μπροστά στο αγοράκι της (ή ακόμα χειροτέρα να κάνει μπάνιο μαζί με το γιο της) θα προκαλέσει ασυνείδητη υπερδιέγερση στο παιδί. Τέτοιες διεγέρσεις μπορεί να αφήσουν το παιδί να νιώθει τελείως αβοήθητο μπροστά στις έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις που δεν μπορεί συνειδητά να αντιληφθεί και να αντιμετωπίσει. Επίσης στο παιδί που ελεύθερα αντικρίζει το σώμα του γονέα του αντίθετου φύλλου πιθανό να ενδυναμωθούν οι Οιδιπόδειες του επιθυμίες και ως αποτέλεσμα να επιδεινωθεί το άγχος που συνοδεύει αυτό το στάδιο.

Η ουσία του θέματος είναι ότι τα παιδιά, ειδικά στις ηλικίες μεταξύ 3-6 ετών, έχουν από μόνα τους αρκετό άγχος και διεγέρσεις για το σώμα τους και δεν θα πρέπει εμείς να τους επιφορτίζουμε τις δυσκολίες τους για τους δικούς μας ασυνειδήτους λογούς. Το παιδί που επιθυμεί να κάνει μπάνιο με τον γονιό πρέπει να καταλάβει ότι στο μπάνιο, ή στην τουαλέτα, ο πατέρας ή η μητέρα πάει μόνος/μόνη. Δεν θα πρέπει να υπάρχει λόγος ανησυχίας ότι τέτοιες αντιμετωπίσεις από τους γονείς θα προκαλέσουν «κόμπλεξ» στο παιδί για το σώμα του, όπως κατά καιρούς ακούω. Από την άλλη όμως αν είναι επιθυμία του γονιού να κάνει μπάνιο με το παιδί τότε ο γονιός θα πρέπει να αναζητήσει ο ίδιος τους λόγους για τέτοιες επιθυμίες κι’άν χρειαστεί να ζητήσει βοήθεια από κάποιο ειδικό.

Ανθρώπινη Ηλιθιότητα

einstein

Το 1967, ο Stephenson έκανε το ακόλουθο πείραμα: έβαλε πέντε πίθηκους σε ένα δωμάτιο όπου στο κέντρο βρισκόταν μια σκάλα και κρεμασμένη στην οροφή μια δέσμη με μπανάνες.
Οι πίθηκοι δεν άργησαν να καταλάβουν ότι ανεβαίνοντας στην σκάλα θα μπορούσαν να πάρουν τις μπανάνες. Κάθε φορά που ανέβαινε ένας πίθηκος, οι άλλοι βρέχονταν με νερό.
Ακολούθως όποιος δοκίμαζε να ανεβεί την σκάλα δεχόταν επίθεση από τους άλλους τέσσερεις. Στο τέλος κανένας δεν τολμούσε να ανεβεί την σκάλα για τις μπανάνες. Σε κάποια φάση ο Stephenson έβγαλε τον ένα από τους πέντε πίθηκους και τον αντικατέστησε. Όταν ο νέος πίθηκος προσπάθησε να ανεβεί την σκάλα, δέχθηκε την επίθεση των άλλων τεσσάρων. Στην πορεία κατάλαβε ότι δεν θα πρέπει να ανεβεί. Όταν άλλος ένας πίθηκος από τους πρώτους πέντε αντικαταστήθηκε και ο καινούργιος προσπάθησε να ανεβεί την σκάλα δέχθηκε επίθεση από όλους ακόμα και από αυτόν που δεν είχε βρεχθεί, απλά έκανε ότι έκαναν και οι άλλοι. Στο τέλος αντικαταστήθηκαν και οι πέντε αρχικοί πίθηκοι και οι νέοι πίθηκοι, οι οποίο δεν υπέστησαν βρέξιμο απλά μόνο την ανεξήγητη επίθεση από τους άλλους, έμεναν στο δωμάτιο αλλά κανένας δεν τολμούσε να ανεβεί την σκάλα.

Αν μπορούσε ένας πίθηκος να ρωτήσει τότε τους άλλους «Γιατί με χτυπάτε όταν πάω να ανεβώ την σκάλα;», η απάντηση θα ήταν «Διότι εδώ έτσι λειτουργούμε». Έχουμε την ψευδαίσθηση ότι σ’ αυτόν τον τομέα είμαστε καλύτεροι από τους πίθηκους. Ακόμα θυμάμαι παιδί να ζητώ τον λόγο από τον πατέρα μου για πράγματα που θεωρούσα άδικα προς εμένα και η συνηθισμένη απάντηση που έπαιρνα ήταν «Διότι έτσι είπα».

Ποσό πολύ υποτιμάμε τα παιδιά μας δίνοντας τους τέτοιες απαντήσεις. Έχουμε την εντύπωση ότι τα παιδιά είναι ιδιοκτησία μας (δυστυχώς αυτό πολλές φορές δεν αλλάζει ακόμα και όταν τα ενηλικιωθούν) και απαιτούμε να υπακούν τα πάντα χωρίς καμιά συζήτηση. Δεν υπάρχει πιο υγιές από ένα παιδί γεμάτο απορίες για την ζωή και για τον εαυτό του. Προσεγγίσεις όπως του πατερά μου, που σίγουρα κι αυτός είχε παρόμοια προσέγγιση από τους δικούς του γονείς, βάζουν τα θεμέλια για τα μελλοντικά «αρνιά» έτοιμα να ακολουθήσουν και να δεχθούν τα πάντα διότι «εδώ έτσι λειτουργούμε».

Ο Σοπενχάουερ (2009) αναφέρει πως το συμπέρασμα 2-3 «έξυπνων» ατόμων μπορεί να γίνει αποδεκτό από άλλα άτομα. Στη συνέχεια το συμπέρασμα γίνεται αποδεκτό κι από άτομα πεπεισμένα πως οι άνθρωποι που το διέδωσαν είχαν την απαραίτητη κατάρτιση. Στη συνέχεια, «σ’ αυτούς βασίστηκαν άλλοι, που από οκνηρία προτίμησαν να πιστέψουν κάτι χωρίς δεύτερη σκέψη παρά να κοπιάσουν εξετάζοντας το ζήτημα» Ο αριθμός των εύπιστων υποστηρικτών θα μεγαλώσει και πολλοί άλλοι θα αποδεχτούν την ορθότητα του συμπεράσματος λόγω της μεγάλης απήχησης του. Τότε, «όσοι είχαν απομείνει αναγκαστήκαν να αποδεχτούν ότι ήταν πλέον κοινώς αποδεκτό, προκειμένου να μη θεωρηθούν ταραξίες, που απαρνιούνται τις γενικώς παραδεγμένες απόψεις, ή θρασείς, που θεωρούν ότι είναι πιο έξυπνοι από τους άλλους…Όταν μια γνώμη φτάνει σε αυτό το βαθμό αποδοχής, η συγκατάνευση αποτελεί πλέον καθήκον».

Μήπως το τελευταίο συμπέρασμα του Σοπενχάουερ σας θυμίζει το πείραμα με τους πίθηκους; «Δυο πράγματα είναι άπειρα: το σύμπαν και η ανθρώπινη ηλιθιότητα» (Αϊνστάιν)

Τα πρώτα στάδια ζωής

baby

Ερχόμαστε στον κόσμο τελείως αβοήθητοι. Αυτό είναι το πρώτο δεδομένο στην ζωή του βρέφους που μόλις έχει γεννηθεί. Παρατηρώντας βρέφη διαπιστώνουμε ότι το βρέφος δεν αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως ξεχωριστό άτομο καθώς επίσης αγνοεί την ύπαρξη άλλων ανθρώπων. Σε αυτή τη φάση ζωής, οι βιολογικές ανάγκες κυριαρχούν και το βρέφος θα αναπτύξει την ικανότητα να αντιλαμβάνεται αυτό που θα τον ικανοποιήσει με αυτό που θα τον ματαιώσει. Έτσι σιγά-σιγά αρχίζει να μαθαίνει το περιβάλλον του.

Η πρώτη συμπεριφορά του βρέφους που θεωρείται ψυχική είναι η προσπάθεια του να μειώσει την ένταση που προέρχεται από την απουσία ικανοποίησης. Η επιθυμία για την μητέρα (ή άλλα πρόσωπα) αναπτύσσεται σταδιακά καθώς το βρέφος θα αντιληφθεί ότι είναι ανίκανο να ελέγξει τον πόνο του ή να ικανοποιήσει από μόνο του τις ανάγκες του. Παρόλο που το βρέφος ανταποκρίνεται στην παρουσία της μητέρας του, δεν αντιλαμβάνεται την μητέρα ως άτομο. Γνωρίζει αισθήσεις, και από αυτές γεννιέται η συνείδηση. Όταν βρίσκεται σε φάση ανικανοποίησης θα φέρει στην φαντασίωση του εικόνα ικανοποίησης. Ο Φρόιντ, για παράδειγμα, ανάφερε ότι το βρέφος που πεινάει φαντασιώνεται το στήθος της μητέρας και για κάποιο χρονικό διάστημα, έστω και περιορισμένο, καθησυχάζεται. Αυτό είναι το στάδιο πρωταρχικού ναρκισσισμού (primary narcissism)

Με την επιθυμία για ικανοποίηση ακολουθεί η διαπίστωση ότι κάτι υπάρχει έξω από το σώμα, κάτι που δεν είμαι εγώ, και κάτι που χρειάζεται για να ικανοποιήσει τις ανάγκες του βρέφους. Σε αυτή τη φάση της ζωής του το βρέφος θα ξεκινήσει την διαδικασία καθορισμού του εαυτού του και των άλλων, να διαχωρίζει «τι είναι εγώ» και «τι δεν είναι εγώ». Η Meadow (1997) αναφέρει ότι «σε αυτό το στάδιο η ασυνείδητη επιθυμία για χαλαρές παθητικές καταστάσεις αντικρούεται με την επιθυμία για το άτομο που θα ικανοποιήσει τις ανάγκες του. Μόνο η δύναμη των ορμών του θα παρακινήσουν το βρέφος να εγκαταλείψει την παθητική τάση για να αναζητήσει ανακούφιση»

Μέσω αυτής της διαδικασίας οι αντιληπτικές δυνατότητες θα γίνουν πιο περίπλοκες και το βρέφος μαθαίνει πώς να μειώνει τις εντάσεις των βιολογικών του ορμών. Θα γίνεται όλο και πιο ενεργό καθώς θα μελετά εξονυχιστικά το περιβάλλον γύρω του.

Οι διαφορές στον χαρακτήρα των βρεφών φαίνεται από την πρώτη μέρα• υπάρχουν έρευνες που έδειξαν ότι οι διαφορές υπάρχουν από την ώρα της σύλληψης. Η Piontelli (1992) μελέτησε τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα σε δίδυμα από την περίοδο της κύησης και αργότερα στην παιδική ηλικία. Κάποια παιδιά γέννιονται με πιο δυνατές ορμές από άλλα. «Η ορμή είναι αποτέλεσμα βιολογιας, ο χαρακτηρας είναι αποτελεσμα αυτης της βιολογίας αλληλεπιδρώντας με τις πιθανότητες που έχει να προσφέρει η ζωή» (Meadow, 2003)