Category Archives: Η Μαγεία στην Ψυχανάλυση

Τι γίνετε με την αγάπη?

Ο Φρόιντ ανάφερε ότι η αγάπη είναι συναίσθημα που αναπτύσσεται σταδιακά καθώς το βρέφος αρχίζει να αντιλαμβάνεται μια εξωτερική παρουσία στο περιβάλλον του (συνήθως την μητέρα) η οποία φαίνεται να είναι και ο μεσολαβητής για την ικανοποίηση των αναγκών του. Έτσι από ανάγκη υποχρεωνόμαστε να αγαπήσουμε – είναι θέμα επιβίωσης (χωρίς να σημαίνει ότι για το συγκεκριμένο άτομο που αγαπήσαμε, παράλληλα δεν θα μισήσουμε. Αγάπη και μισός πάνε πακέτο σε όλες τις σχέσεις, πόσο μάλλον στην πρωταρχική μας σχέση με την μητέρα)

Πέραν όμως από την Φροϋδική άποψη για την αγάπη, η ουσία είναι ότι αυτό το συναίσθημα είναι απαραίτητο για την ψυχική (και σωματική) ανάπτυξη του ανθρώπου. Οι άγγλοι ψυχαναλυτές Rene Spitz και John Bowlby, που έκαναν έρευνες σε ορφανά βρέφη του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου, διαπίστωσαν έκπληκτοι ότι τα μωρά που αφέθηκαν παραμελημένα στα ορφανοτροφεία χωρίς στοργή και αγάπη από τους αρμοδίους του ορφανοτροφείου, άρχισαν να εξασθενούν σωματικά και ψυχικά ώσπου και πέθαιναν.

Σε άρθρο του ο Bergmann (2001) συμπεραίνει ότι οι λόγοι που παρεμποδίζουν την ύπαρξη μιας ώριμης σχέσης αγάπης είναι: 1. η καταστροφική δύναμη του ψυχαναγκασμού επανάληψης, 2. το Οιδιπόδειο σύμπλεγμα, 3. ο ναρκισσισμός, 4. η απαίτηση μας να αλλάξουμε τον άνθρωπο μας, 5. η επιθετική ορμή, και 6. η ζήλια. Με τόσα εμπόδια προς τον δρόμο για μια ώριμη σχέση, ο Bergmann θεώρει κατανοητό το γεγονός ότι  πολύ δύσκολα συναντάμε τέτοιου είδους σχέσεις σήμερα. Από την άλλη όμως αναφέρει κάποια πράγματα σαν προϋπόθεση για τις σχέσεις αγάπης, όπως η δυνατότητα να κοιτάζουμε εσωτερικά και να έχουμε αυτογνωσία, η ευγνωμοσύνη, και η δυνατότητα για συγχώρεση.

Στην ψυχανάλυση παρατηρείται ότι οι ασθενείς που αγαπηθήκαν στα πρώτα στάδια ζωής είναι πιο εύκολο να αντιμετωπιστούν θεραπευτικά από τα άτομα που στην παιδική τους ζωή δεν αγαπηθήκαν, παραμελήθηκαν, κακοποιήθηκαν, ή εγκαταλείφτηκαν. Η Liegner (2003) είπε ότι κατα κύριο λόγο οι ασθενείς της δεν υποφέρουν από έλλειψη αγάπης ή από ανικανότητα να διατηρήσουν μια ώριμη σχέση. Αντιθέτως «η αιτιολογία των συναισθηματικών τους προβλημάτων βρίσκεται στην συσπείρωση μεγάλων αποθεμάτων επιθετικής ενέργειας που παρεμποδίζουν την λιμπιντική ορμή (ορμή αγάπης) να ακολουθήσει την πορεία της, και την παρεκτρέπουν σε προσπάθειες συντήρησης του αντικειμένου που είναι απαραίτητο για επιβίωση.» Με άλλα λόγια, η ορμή της αγάπης μπαίνει στην διαδικασία να προστατεύει το αντικείμενο (πχ τον/την σύντροφο) από τις έντονες επιθετικές ορμές που παρεμποδίζονται από μια υγιή εκτόνωση. Τα προβλήματα σε τέτοιες περιπτώσεις έχουν τις ρίζες του πολύ παλιά, στην περίοδο της ζωής όπου η γλώσσα δεν είχε ακόμα αναπτυχθεί, και όπου τα συναισθήματα αντί οι λέξεις ήταν το μέσο επικοινωνίας.

Τέτοιου είδους βρεφικούς μηχανισμούς παρατηρούμε συχνά σε προσωπικές σχέσεις. Δεν είναι πλέον θέμα αν υπάρχει αγάπη, αλλά τι παρεμποδίζει την αγάπη να πάρει την πορεία της.

 

 

Η Γενιά του «Έννοια σου»

family

Ένα μεσημέρι άκουγα στο ράδιο από ένα τοπικό κανάλι της Λεμεσού τον δημοσιογράφο να εκφράζει, σε ύφος σοβαρού και αστείου, τους προβληματισμούς του για την ανεκτικότητα του Κύπριου. Ανάφερε ενδιαφέρον απόψεις για την επί αιώνες υποταγή του λαού μας στους διάφορους κατακτητές, και διερωτήθηκε μήπως είναι στο αίμα μας η ανεκτικότητα των καταστάσεων.

Δημοσιογράφος που σε προβληματίζει με τα λόγια του πάει να πει ότι εκτελεί δημιουργικό έργο. Καταρχήν τα λόγια του μου φέρανε στο μυαλό την θεωρία του Carl Jung  περί «συλλογικού ασυνειδήτου». Συγκεκριμένα, ο Jung μίλησε για δυο ασυνείδητα. Από την μια έχουμε το προσωπικό ασυνείδητο που είναι μια προσωπική αποθήκευση εμπειριών μοναδικές για κάθε άτομο, και από την άλλη το συλλογικό ασυνείδητο που δεν αναπτύσσεται ξεχωριστά για το κάθε άτομο αλλά είναι κληρονομικό. Αποτελείται από προ-υπάρχουσες μορφές, τα λεγόμενα αρχέτυπα, που προκαθορίζουν στάσεις και συμπεριφορές.

Μήπως τότε η επιβαλλομένη, λόγω γεγονότων της ιστορίας, ανεκτικότητα του Κύπριου ενσωματώθηκε στην ψυχή μας και κληρονομείται από ασυνείδητο σε ασυνείδητο; Αν θεωρήσουμε πιθανή την θεωρία του Jung περί συλλογικού ασυνειδήτου τότε μπορούμε να θεωρήσουμε επίσης πιθανό στο συλλογικό ασυνείδητο του Κύπριου να υπάρχει τέτοια ανεκτικότητα.

Σε συνέχεια των σκέψεων μου σκέφτηκα τις δικές μου ανεκτικότητες. Θυμήθηκα μια φράση που άκουγα συχνά από παιδί όταν ένιωθα αδικημένος και ήθελα να διεκδικήσω το δίκαιο μου: «άστο, έννοια σου». Όταν σε «τρώει το δίκαιο σου» και θέλεις κάπου να το πεις, το τελευταίο πράγμα που θέλεις να ακούσεις είναι αυτές οι δυο λέξεις, «έννοια σου». Το θεωρώ υποτίμηση της ανθρώπινης φύσης και αξιοπρέπειας. Το αίσθημα αδικίας φέρνει το αίσθημα της ματαίωσης (frustration) και το αίσθημα της ματαίωσης φέρνει θυμό. Ο θυμός θα πρέπει να εκτονώνεται και η ρηματοποίηση των συναισθημάτων είναι ο πιο ώριμος και υγιείς τρόπος έκφρασης.

Να λες έμμεσα σε ένα άτομο που νιώθει πόνο, θυμό, αδικία ή απογοήτευση να μην εκφράζεται με αυτό τον τρόπο και να το αφήσει να περάσει είναι ότι χειρότερο. Σε τέτοια περίπτωση υπάρχουν δυο επιλογές. Στην πρώτη επιλογή το άτομο θα αντιδράσει και θα θυμώσει περισσότερο (ευτυχώς αυτή ήταν και η δικιά μου αντίδραση). Στη δεύτερη, και χειρότερη, επιλογή το άτομο θα νιώσει ενοχές για τα αρνητικά του συναισθήματα και θα τα απωθήσει. Παιδιά που μεγαλώνουν με τέτοια αντιμετώπιση από το στενό περιβάλλον μπορεί να μην έχουν ευχάριστη κατάληξη. Σε τέτοιες περιπτώσεις πιθανό να συναντάμε τον μελλοντικό καταθλιπτικό, ψυχοσωματικό, μαζοχιστή που είναι έτοιμος να ανεχθεί τα πάντα.

Στην πορεία της εφηβείας μου διαπίστωσα ότι και οι φίλοι μου είχαν την ίδια αντιμετώπιση από τους γονείς τους κυρίως για παρόμοιες καταστάσεις.  Η γενιά του «έννοια σου» είναι εδώ, σε όλο της το μεγαλείο.

Δεν θα πρέπει όμως να ρίξω ευθύνες αποκλειστικά στους γονείς μου ή στους γονείς της Κύπρου. Το πιο πιθανό οι γονείς να επαναλαμβάνουν απλά τον τρόπο που και εκείνοι αντιμετωπίστηκαν, έμμεσα ή άμεσα, συνειδητά ή ασυνείδητα, από τους δικούς τους γονείς. Έτσι η εφαρμογή της στρατηγικής του «έννοια σου» ή «σώπα να περάσουμε» περνά από γενιά σε γενιά.

 

Η Μαγεία στην Ψυχανάλυση

forest

Το ασυνείδητο φαίνεται να έχει την μαγική δυνατότητα να θεραπεύσει αλλά και να καταστρέψει παρόλο που η ακριβής ιδιότητα του είναι δύσκολο να προσδιοριστεί. Ο Φρόιντ είχε πάντα την περιέργεια να κατανοήσει τι κρύβεται πίσω από την τηλεπάθεια, τα υπερφυσικά, και τα μυστήρια. Στο άρθρο του “The Uncanny” (δεν είμαι σίγουρος για την επακριβή μετάφραση της λέξης uncanny, όπου στα διάφορα λεξικά είναι το παράξενο και ανεξήγητο. Θα προτιμούσα να παραμείνω στην αγγλική ορολογία της λέξης που σημαίνει ένα απροσδιόριστο συναίσθημα του γνωστού αλλά την ίδια στιγμή και αγνώστου. Kάτι μυστηριώδες και ανεξήγητο) εξηγεί ότι αυτό το συναίσθημα είναι αποτέλεσμα επιστροφής της απώθησης, κάτι από το ασυνείδητο που μας οδηγεί να πιστεύουμε στη μαγεία. Ταινίες όπως “The Lord of the Rings” ή του “Harry Potter” έχουν απήχηση σε μικρούς και μεγάλους καθώς η μαγεία τους αγγίζει το ασυνείδητο όλων μας.

Όλοι υπήρξαμε μάγοι κάποια στιγμή στη ζωή μας. Ένα από τα μεγαλύτερα τραύματα του ανθρώπου είναι η συνειδητοποίηση κάπου στην παιδική ηλικία ότι δεν έχουμε το σύμπαν υπό τον έλεγχο μας και ότι είμαστε θνητοί. Από την άλλη όμως σαν γονείς θα πρέπει να αντιληφθούμε ότι τα μαγικά χρόνια είναι απολύτως φυσιολογικά και δεν θά’πρεπε να προωθούμε την πραγματικότητα (την δική μας πραγματικότητα) στα παιδιά μας. Θα πρέπει να σεβαστούμε τον μαγικό τους κόσμο και να τους δώσουμε τον χώρο και τον χρόνο να αντιληφθούν από μόνοι τους την πραγματικότητα.

Και αφού όλοι υπάρξαμε μάγοι κάποια στιγμή, όλοι κρύβουμε την μαγεία στο ασυνείδητο μας. Η Bernstein (2002) αναφέρει ότι «όπως την αλχημεία, η ψυχανάλυση προσπαθεί να μεταλλάξει το μέταλλο σε χρυσό. Ωστόσο, τέτοιου είδους αλλαγές είναι τρομακτικές, και η μαγεία διεγείρει φόβο. Στα παραμυθία, πρέπει να είσαι προσεκτικός σχετικά με το τρίψιμο του λυχναριού που θα απελευθερώσει το τζίνι, ή με το άνοιγμα του κουτιού της Πανδώρας, ή ρωτώντας τι είναι οι ευχές μας…Οι απρόβλεπτες και μαγικές δυνάμεις που απελευθερώνονται δεν είναι τίποτα άλλο από τον παλιό μας φίλο και εχθρό-το ασυνείδητο»

Υπήρξαν περιπτώσεις ασθενών στην ψυχανάλυση οι οποίοι βρίσκονταν σε προχωρημένα στάδια καρκίνου όπου στην πορεία της θεραπείας παρατηρήθηκε πλήρης ίαση. Τα πειράματα με εικονικά φάρμακα (placebo) αποδεικνύουν ότι ο άνθρωπος έχει την δυνατότητα να δημιουργήσει όλα τα επιθυμητά και ανεπιθύμητα αποτελέσματα των φαρμάκων που υποτίθεται ότι παίρνει. Δεν ξέρουμε ακριβώς τι συμβαίνει και υπάρχουν τέτοια αποτελέσματα όμως είμαστε σίγουροι ότι το ασυνείδητο έχει μεγάλο ρόλο να παίξει σε όλα αυτά.

Η μαγεία και οι μαγικές σκέψεις, σαν κομμάτι του ασυνειδήτου μας, εμφανίζονται συχνά στην ψυχανάλυση. Όπως σημειώνει η Bernstein (2002) «Ο ασθενής θα αντιμετωπίσει το ψυχικό του σύμπαν με τους μάγους, τις κακές μάγισσες και τα παντοδύναμα όντα. Ο ψυχαναλυτής δεν παρεμβαίνει και τελικά ασθενής και ψυχαναλυτής ζουν στον κόσμο που ο ασθενής δημιούργησε. Αυτός είναι ο κόσμος στον οποίο ο ασθενής αναγκάζεται να ζει υπό την αρετή του ψυχαναγκασμού για επανάληψη (compulsion to repeat)»