In the name of the father


A lot has been written regarding the relationship mother-baby and the importance of the father’s role has been somehow neglected. The primary relationship of the baby and the mother is of course the basis of all future relationships the baby would have but again the father’s role should not be underestimated.

The term “Name of the Father” was introduced in psychoanalysis by Lacan at the beginning of 1950 and it concerns the forbidden role of the father towards the incestuous desires of the child, establishing through this process the laws and morals. The father would become identified symbolically and unconsciously as a representation of law. Something similar Freud had already said much earlier in his theory of the Oedipus Complex.

Few years later Lacan would add that the absence of the “name of the father” would result in psychosis. The primary relationship of mother-baby is narcissistic. In the mind of the infant mother and baby are one, there is nothing else in between. In this omnipotent on the one hand and suffocating relationship on the other hand, the father’s presence would rescue the situation. In simple word: it is the father and what he represents that would “pull” the child out of the narcissistic relationship with the mother, a step necessary for his mental development and maturity.

The father’s presence in the family environment is needed. And when I say needed I don’t mean so much as a physical presence but as mental and emotional one. Unfortunately, we often witness families where the father is emotionally absent and this has impacts on the children. Also, if the father’s word is repeatedly renounced by the mother then the child is doomed to remain submitted to the mother’s omnipotence.

Even though in psychoanalysis the reasons that may lead to psychosis differ, Lacan postulated an interesting thesis. On the other hand there is consensus in the different psychoanalytic schools of thought regarding the father’s role in the creation of the child’s sexual identity. In the healthy completion of the Oedipal phase, the boy would identify with the father and the masculine position and the girl would identify with the mother and the feminine position.

Winnicott (1960) said that the father’s role is to protect the mother-child relationship providing the mother the necessary help to respond to the difficulties and frustrations of motherhood. The father’s presence offers a safe environment for both mother and baby. Like Freud once said, “I cannot think of any need in childhood as strong as the need for a father’s protection.” (Freud, 1930)


Acts of Violence


Violence of man is not a phenomenon of the last centuries. It exists from the very beginning. Close to the end of his career, Freud wrote that in man there is an inborn impulse for aggression. Violence is not so much learned from the environment, it exists inside of us and wants release.

The British psychoanalyst Edward Glover once said, “A quick study of the dreams and the fantasies of insane people shows that the ideas of world catastrophe are clear in the unconscious mind. And since the atomic bomb is not so much a weapon of war but of destruction, it is more adjustable to the bloodthirsty fantasies where man is secretly drawn in moments of intense frustration. The ability that normal men have to separate sleep, illusions, delusions, and objective reality has for the first time in human history seriously weakened.”

Glover wrote the above in 1945, right after the drop of the first atomic bomb by the Americans in Hiroshima and Nagasaki, killing around 200,000 people. After this event, man’s inborn destruction is no longer questionable. The fantasies of destruction that all of us, more or less, have well hidden in the unconscious became a reality. History has shown that each of us learns from the family, friends, teachers, and from society in general, the acceptable ways to express aggressive impulses. These ways though could be destructive for us and the people around us. After the drop of the atomic bomb, a number of Americans accepted the rationalization of the time, namely, that the atomic bomb stopped the war.

There is no need to go that far to see man’s inclination to destruction. In the army (although the whole thing started much earlier in school, family, society) I identified with the message “Good Turk is the dead Turk” (another example of the infantile mechanism of splitting). These are the messages our kids receive at the beginning of their lives. On the other we shouldn’t ignore Freud who emphasized that the hate we “learn” is not the only reason to explain the violence we experience in life.

Freud’s drive theory helped us understand the destructive consequences that may follow when the expression of the aggressive drive is blocked. Freud (1933) wrote, “It appears necessary for us to destroy something else or someone else so that we don’t destroy ourselves, to protect ourselves from the impulse of self-destruction.”

Freud warned us of man’s inborn destruction and we ignored him. The world today is not safer from the time of the two World Wars. It’s no longer a matter whether or not man’s aggression would be expressed but how it would be expressed. Verbalization of hate and aggression brings immediate results as it relieves the need for violent actions. This is one of the aims of psychoanalysis also.

If we had given Freud the necessary attention maybe the world would have been different today. Maybe as humans and societies we could develop new, healthier and mature channels of emotional communication. Freud gave us the opportunity but we didn’t seize it. It’s never too late.


No Comments Categories: Acts of Violence Tags:

Καθένας στο κρεβάτι του



Μια από τις πιο συχνές ερωτήσεις που δέχομαι από γονείς είναι σχετικά με τα παιδιά που κοιμούνται με τους γονείς. Δυστυχώς το γεγονός αυτό είναι αρκετά διαδεδομένο στα κυπριακά σπίτια. Οι γονείς μάλιστα που ανοίγουν τέτοιες συζητήσεις είναι διστακτικοί και αντιλαμβάνομαι μια αίσθηση ενοχής καθώς μιλούν λες και συνειδητοποιούν από μόνοι τους ότι αυτό που γίνεται με τα παιδιά τους δεν είναι και το καταλληλότερο. Τα επιχειρήματα των γονιών (συνήθως της μητέρας) διαφέρουν αλλά τις πλείστες φορές οι λόγοι που ακούω είναι «του έχω εξηγήσει τόσες φορές αλλά δεν καταλάβει», «τον βάζω πίσω στο κρεβάτι του και μετά επιστρέφει από μόνος του». Από την άλλη υπάρχουν και οι γονείς που οι ίδιοι το επιδιώκουν και βάζουν τα παιδιά μαζί τους στο κρεβάτι. Αυτές οι περιπτώσεις είναι ακόμα πιο δύσκολες.

Συγχωρήστε με αν φανώ επικριτικός αλλά το πρόβλημα δεν είναι στα παιδιά που επιθυμούν να κοιμούνται με τους γονείς αλλά στους γονείς που είτε «αδυνατούν» να αντιμετωπίσουν την κατάσταση είτε απλά οι ίδιοι συνειδητά ή ασυνείδητα προσκαλούν το παιδί τους στο κρεβάτι τους.

Όταν ο Φρόιντ στις αρχές του προηγούμενου αιώνα άρχισε να αναπτύσσει τις θεωρίες του για την σεξουαλικότητα των παιδιών, κατακρίθηκε σε τεράστιο βαθμό. Στα πρώτα τρία στάδια ο άνθρωπος περνά πρώτα από το στοματικό στάδιο, μετά από το πρωκτικό και καταλήγει στο φαλλικό/οιδιπόδειο στάδιο. Οι απολαύσεις και διεγέρσεις που ο Φρόιντ ονόμασε σεξουαλικότητα περνούν πρώτα από το στόμα, μετά από τον πρωκτό (πολλά δυσκοίλια παιδιά πιθανόν να παίρνουν μεγάλη απόλαυση να «κρατούν» τα κόπρανα τους καθώς επίσης να είναι σε άρνηση να παραδώσουν αυτό που οι γονείς επίμονα του ζητούν. Ας μην ξεχνάμε ότι τα κόπρανα του παιδιού είναι η πρώτη του ιδιοκτησία και μπορεί να μην θέλει να την παραδώσει εύκολα. Με αυτά μπορούμε να καταλάβουμε για πιο λόγω ο Φρόιντ σύνδεσε συμβολικά στο ασυνείδητο τα κόπρανα με τα χρήματα). Στο φαλλικό στάδιο οι διεγέρσεις μεταφέρονται στην περιοχή των γεννητικών οργάνων.

Μια ματιά στην σεξουαλικότητα του ανθρώπου και τι «φτιάχνει» τον καθένα από μας θα συνειδητοποιήσει κανείς ότι η σεξουαλική ορμή του ανθρώπου δεν είναι τόσο ξεκάθαρη όσο αυτής των ζώων. Δεν είναι τυχαία άλλωστε η γνωστή φράση του Φρόιντ ότι σαν άνθρωποι είμαστε «πολυμορφικά ανώμαλοι» (polymorphous perverse)

Ο κόσμος δεν άλλαξε και πολύ την αντιμετώπιση του σήμερα σε αυτά που μας προειδοποίησε ο Φρόιντ πόσο μάλλον στην μικρή κοινωνία της Κύπρου.

Παρόλο που η σεξουαλικότητα των παιδιών περνά από διάφορα στάδια ανάπτυξης θα επικεντρωθώ στο Οιδιπόδειο στάδιο στις ηλικίες περίπου 3-6 χρονών. Ως γνωστό σε αυτό το στάδιο αναπτύσσονται ερωτικές επιθυμίες προς τον γονιό του αντίθετου φύλλου αλλά και αντιζηλίες και ανταγωνισμοί προς τον γονιό του ιδίου φύλλου. Έχω ακούσει περιπτώσεις όπου η μητέρα, μετά από απαίτηση του γιου της, ζήτησε από τον πατέρα να κοιμάται σε ξεχωριστό κρεβάτι διότι δεν χωράνε και οι τρεις (μητέρα, πατέρας και γιος). Ο πατέρας δυστυχώς συγκατάνευσε. Το αγόρι αυτό, «απόκτησε» την μητέρα, εξολοθρεύοντας συμβολικά τον πατέρα και έτσι αναθεώρησε το ύστατο ταμπού του Φρόιντ  (ultimate tabοo), η συμβολική παρουσία του οποίου είναι απαραίτητη για την ψυχική υγειά του παιδιού.

Γεννιόμαστε με ορμές ερωτικές και επιθετικές. Τα παιδιά έχουν τον πιο δύσκολο ρόλο στο να ελέγξουν τις ορμές που σπρώχνουν για εκτόνωση καθώς οι κοινωνικά αποδεκτές εκφράσεις έρχονται σε σύγκρουση. Ας μην ερεθίζουμε τις ορμές των παιδιών μας για τους δικούς μας, συνήθως ασυνειδήτους, λόγους. Ας ευκολύνουμε τα παιδιά μας βάζοντας κάποια όρια. Τα παιδιά χρειάζονται όρια. Σε αντίθετη περίπτωση θα υπάρχουν εσωτερικές αναταραχές που θα εμφανιστούν στις συμπεριφορές των παιδιών. Τα παιδιά επίσης μπορεί να αναπτύξουν έντονες ψυχικές άμυνες και απωθήσεις για να αντιμετωπίσουν ανεξέλεγκτες καταστάσεις. Αυτό δεν είναι καθόλου υγιές τόσο για το παιδί όσο και για τον μελλοντικό ενήλικα.

Ordinary Men

Children behind a barbed wire fence at the Nazi concentration camp at Auschwitz in southern Poland.   (Photo by Keystone/Getty Images)

Children behind a barbed wire fence at the Nazi concentration camp at Auschwitz in southern Poland. (Photo by Keystone/Getty Images)

When Freud (1920) wrote that there appears to be in man an inborn drive for aggression and destruction it created a reaction in the fields of psychoanalysis (and not only). Up until that point the only drive that existed for Freud was the libidinal/life drive or sexual drive. Two decades later, the atrocities of the Second World War and the holocaust left no doubt for Freud’s revised theory.

Even though the actions of the Nazis are hard to conceive, they were performed by “ordinary” men, just like us. In his book “Ordinary Men,” Christopher Browining talks about the German policemen (not even soldiers) of a battalion in Poland that killed a large number of Jews (men, women, children and babies). The majority of these policemen, 500 in total, were from Hamburg and were coming from the lower to the middle social class. It included men who before war were policemen, professionals, construction workers, waiters, teachers, engineers.

Following simple orders, Browning shows how ordinary men are psychologically transformed into beasts showing no hesitation in performing mass slaughter. Reading the book a terror starts to rise when we realise that such atrocities (which can develop under similar conditions that prevailed at the time of the Nazi regime) are possible in every human being.

History hasn’t shown anything positive anyway; war and destruction have always characterized the human nature. Meadow (2003) said that the major difference between primitive and modern humans is not that we become more peace loving but that we have acquired better tools for destruction. Let’s not reassure ourselves that the facts of World War II belong to the past, that the word genocide has been erased with Hitler’s death.

Meadow wrote that, “In studies of mass slaughter, we see the sense of power that comes from spilling blood. Theories of superiority like Nazism exist because they allow humans to project their dark side onto others.”

If there is an inborn aggressive drive, like Freud declared, then let’s remain alert. Browning finishes his book with the following statement: “Within virtually every social collective, the peer group exerts tremendous pressures on behaviour and sets moral norms. If the men of Reserve Police Battalion 101 could become killers under such circumstances, what group of men cannot?”



No Comments Categories: Ordinary Men Tags:



H πληθώρα των σκανδάλων που ακούμε καθημερινά έχει φτάσει σε σημεία ανεπανάληπτα. Έχω την άποψη ότι η κοινωνία μας δεν έχει αντιμετωπίσει τόση πολλή διαφθορά στο παρελθόν. Και αυτό είναι ένα ερώτημα για το τι συμβαίνει στην Κύπρο σήμερα.

Θα προσπαθήσω εν συντομία να περιγράψω μερικά ασυνείδητα σενάρια που πιθανό να κρύβονται πίσω από το διεφθαρμένο μυαλό.  Φαίνεται ότι τη δυνατότητα για διεφθαρμένες προθέσεις την έχουμε λίγο-πολύ όλοι μας.

Σε κάποια φάση στον πρώτο χρόνο ζωής το βρέφος αντιλαμβάνεται ότι υπάρχει τελικά κάποιο άτομο υπεύθυνο που ικανοποιεί τις σωματικές και συναισθηματικές του ανάγκες. Το βρέφος μαθαίνει τους τρόπους να χειρίζεται την μητέρα για να παίρνει αυτό που θέλει. Έτσι έχουμε την πρώτη εκμετάλλευση του ανθρώπου. Μέσα από την αντίληψη της μητέρας ως την μόνη ελπίδα επιβίωσης, θα αναπτυχτεί η αγάπη προς αυτήν. Κάτι τέτοιο ήθελε να εξηγήσει ο Φρόιντ όταν είπε ότι το μίσος είναι αρχαιότερο της αγάπης.  Ο Φρόιντ επίσης είχε τονίσει την απολυτή εγωιστική φύση του ανθρώπου

Στα μετέπειτα στάδια ανάπτυξης το βρέφος αντιλαμβάνεται ότι υπάρχει και ένας πατέρας ο οποίος έχει ιδιαίτερη σχέση με την μητέρα. Το βρέφος επίσης αντιλαμβάνεται ότι δεν έχει την αποκλειστικότητα που νόμιζε από την μητέρα και θα πρέπει να βρεθούν τρόποι να διαχειριστεί αυτή την τριαδικότητα. Θα αναπτύξει πιθανές επιθυμίες και φαντασιώσεις για απομάκρυνση του πάτερα από την εικόνα αλλά την ιδία στιγμή έχει την εντύπωση ότι παρόμοιες επιθυμίες έχει και ο πατέρας για αυτόν. Έτσι για το συμφέρον του κρύβει τις πραγματικές του επιθυμίες. Η μητέρα θεωρείται ως η κύρια πηγή εφοδίων, συναισθημάτων, τροφής, επιβίωσης και φροντίδας, και ο πατέρας πιθανό να θεωρείτε απειλή. Η Sher (2010) αναφέρει ότι «πολύ πιθανό, αυτό να είναι σημαντική πηγή διαφθοράς για το βρέφος, το οποίο ανησυχεί περισσότερο στο να διατηρήσει την αγάπη της μητέρας εκμεταλλεύοντας την για αποκλειστικότητα».

Πρέπει επίσης να αναφέρω ότι αυτές οι ψυχικές διαδικασίες στο βρέφος είναι αμφιθυμικές, όπως και πολλά άλλα, και παρόλες τις συνειδητές και ασυνείδητες επιθυμίες για απομάκρυνση του πατέρα υπάρχει και η επιθυμία της παρουσίας του η οποία είναι απαραίτητη για την ψυχική του υγεία.

Ακόμη εντονότερες συγκρούσεις θα ακολουθήσουν στο μετέπειτα Οιδιπόδειο στάδιο όπου η σεξουαλική ορμή θα απομακρυνθεί από το στόμα και τις ανάγκες για επιβίωση. Το αγόρι ξανά θα επιθυμεί αποκλειστικότητα από την μητέρα – η μητέρα θεωρείται ο ιδανικότερος σύντροφος – και ο πατέρας ξανά φέρει απειλή. Οι απαγορευμένες σεξουαλικές επιθυμίες προς τη μητέρα θα δημιουργήσουν ανησυχίες τιμωρίας και ευνουχισμού. Μέσα από αυτές τις τρομακτικές επιπτώσεις το παιδί ξανά θα πρέπει να κρύψει τις αληθινές του προθέσεις. Κάπου εδώ, εξηγεί ο Φρόιντ, ξεκινά και η δημιουργία του υπερεγώ, το ψυχικό κομμάτι υπεύθυνο για την τήρηση του νόμου, της τάξης και της ηθικής.  Ακόμα πιο δύσκολο έργο έχει το κοριτσάκι που θα πρέπει επίσης να αλλάξει το αντικείμενο αγάπης από την μητέρα προς τον πάτερα.

Οι διεφθαρμένοι μας πολιτικοί, τραπεζίτες, επιχειρηματίες, μας δίνουν την εντύπωση ενός βρέφους που αρνείται να δεχτεί την πραγματικότητα. Στο ναρκισσιστικό του στάδιο το βρέφος δεν έχει αντίληψη άλλων ατόμων. Μέσα στην παντοδυναμία του αυτός είναι ο κυρίαρχος του σύμπαντος, η πραγματικότητα είναι μια σκληρή και τραυματική αντίληψη που θα έρθει σιγά σιγά. «Η διαφθορά έχει να κάνει με την αφαίρεση της σκέψης, της αντίληψης και του χρέους, και την εφαρμογή πρώιμων ψυχικών μηχανισμών» (Sher, 2010)

Όπως τα βρέφη μας, έτσι και οι διεφθαρμένοι μας «ισχυροί άντρες» δεν έχουν περιορισμό στα θέλω τους. Παραμερίζουν τους άλλους, αδιαφορώντας πλήρως για τις συνέπειες των πράξεων τους. Σαν βρέφος που επιθυμεί να καταβροχθίσει την μητέρα και όλα τα καλά που έχει να προσφέρει, οι διεφθαρμένοι καταβροχθίζουν τα πάντα – και δεν χορταίνουν με τίποτα. Σαν το παντοδύναμο βρέφος, δεν πιστεύουν ότι θα πιαστούν ποτέ ή θα τιμωρηθούν, η ηθική έτσι κι’αλλιώς είναι μια αρετή που τα βρέφη δεν έχουν ακόμη αποκτήσει. Ενεργούν βάση της Φροϋδικής «αρχής της ηδονής» (Pleasure Principle) και απέχουν πολύ από την «αρχή της πραγματικότητας» (Reality Principle)

Όλοι μας σαν παιδιά έχουμε υπάρξει λίγο ή πολύ διεφθαρμένοι. Μέσα στο βρεφικό και παιδικό μυαλό η εξαπάτηση μπορεί να υπήρξε απαραίτητη προϋπόθεση για διασφάλιση της επιβίωσης μας.

Είναι εύλογο ερώτημα το τι πήγε τόσο στραβά στην περίπτωση των διεφθαρμένων ατόμων της Κύπρου. Αυτά τα άτομα χρίζουν μιας μακρόχρονης ψυχανάλυσης καθώς οι ρίζες της διαφθοράς φαίνεται να πηγάζουν πολύ βαθιά. Το μόνο σίγουρο είναι ότι αυτά τα άτομα κάπου στο ασυνείδητο τους διατηρούν έντονη μία επιθυμία – να μείνουνε πάντα παιδιά. Είναι μια επιθυμία φυσιολογική σε όλους, μια υγιείς φαντασίωση, αλλά με μια μικρή διαφορά – oι διεφθαρμένοι μας προχώρησαν από την φαντασίωση στην πράξη.

No Comments Categories: Διαφθορά Tags:

Immature leaders


We have the tendency to connect maturity with age and expect people of certain age and position to have a mature way of thinking and handling of situations. A brief look at the daily news though shows the real picture of the level of maturity people have especially those that govern the world.

I was a student in Boston back in 2001 when I heard the then president of the United States George Bush (Junior) announcing to the world after the attack at the World Trade Center, “You are either with us or against us.” Little did the world leader know at the time that over half a century before a psychoanalyst was describing his level of functioning, which, by the way, babies also have. Melanie Klein (1946) talked about the mechanism of splitting. Specifically, she said that the infant in the first months of life goes through intense feelings of anxiety from internal and external sources. The infant’s first experiences are divided between the good experiences with the good object (usually the first object is the mother) and the bad experiences with the bad object, while the infant struggles to incorporate the two primal drives of love and hate. In this stage the infant would hold on to the mechanism of splitting and would divide the object into good or bad according to his mental state and would keep the two parts far from each other. Keeping the good and bad divided is the infant’s defense to protect the good object. An important step in the infant’s mental development is the gradual fusion of these two parts. Slowly the infant would start to realise that the bad object (responsible for the negative feelings) and the good object (responsible for the positive feelings) are one.

George Bush’s statement regarding the splitting of the world into good (those who are with us) and bad (those who are against us) and nothing in between, shows the maturity level of the man who for ten years led the powerful USA. Another immature person who recently appeared in politics is Donald Trump. The publicity that Trump receives is worrisome. Just the thought of Donald Trump being president scares me. For Trump all problems begin from immigrants and anything that is not American. Another immature leader applying the mechanism of splitting. In this way Trump and his followers have somewhere to turn their aggression at. Something similar Hitler did when he turned a whole nation against the Jews.

The problems don’t stop here though. We all have more-or-less infantile mechanisms since we all have been infants once. Freud said that we all have residues left from our infantile mental stages that in states of anxiety we may regress to and behave like babies. The problems become dangerous when the baby behind the powerful politician has impulses that push for action. The guns of adults though differ from the guns of children, they can really kill.

In psychoanalysis the term acting out refers to the expression of a thought, feeling, or desire through action. Immaturity is revealed in people who in moments of tension, anger, or disappointment, act destructively towards others or even towards themselves. In psychoanalysis we also learn that the verbalization of such feelings is the only way towards maturity and mental health. The verbalization of all thoughts and feelings offsets the impulse for acting out.


No Comments Categories: Immature leaders Tags:

Ελεύθερη βούληση: μύθος ή πραγματικότητα


Θυμάμαι ένα σημαντικό περιστατικό που συνέβηκε όταν ήμουν φοιτητής και εκπαιδευόμουν σε ψυχαναλυτική σχόλη στην Αμερική. Την μέρα που θα επέστρεφα στην Αμερική μετά από τις χριστουγεννιάτικες διακοπές ένιωθα ότι δεν ήθελα να πάω. Μόλις μπήκα στο αεροπλάνο αρρώστησα. Οι ώρες στο αεροπλάνο μέχρι την στάση στο Άμστερνταμ ήταν πολύ δύσκολες. Θυμάμαι χαρακτηριστικά όταν κατέβηκα στο Άμστερνταμ που πέρασε από το μυαλό μου η σκέψη να πάρω το αεροπλάνο για επιστροφή στην Κύπρο. Αυτό θα ήταν η καταδίκη μου καθώς  θεωρώ ότι αν επέστρεφα στην Κύπρο δεν θα επέστρεφα ποτέ πίσω στην Αμερική. Μπήκα στο αεροπλάνο για το υπέρ ατλαντικό ταξίδι. Πόσο χαίρομαι που δεν υπέκυψα. Οι εσωτερικές διαμάχες μεταξύ αυτού που πραγματικά θέλουμε και αυτού που οι άλλοι θέλουν για μας είναι ψυχοφθόρες. Τις πλείστες φορές οι άνθρωποι υπακούουν τους εσωτερικούς γονείς και το τι θεωρούν για αυτούς «καλό» χωρίς καν να συνειδητοποιούν ότι ενεργούν για άλλους. Ο Winnicott μίλησε για τον αληθινό και ψευδή εαυτό  που όλοι οι άνθρωποι έχουμε. Η λειτουργιά του ψευδή εαυτού είναι να καλύπτει τον αληθινό εαυτό και να υπακούει ασυνείδητα (ή συνειδητά) στις προσδοκίες των άλλων, πρώτα των γονιών στο βρεφικό και παιδικό στάδιο και μετά του κόσμου γενικά. Είναι ένας φυσιολογικός μηχανισμός που δημιουργείτε στο βρέφος καθώς εξαρτάται εξολοκλήρου η επιβίωση του στους γονείς, ειδικότερα στην μητέρα. Το τι επικρατεί στο ήδη υποανάπτυχτο βρεφικό μυαλό είναι κάτι σαν, «Καλυτέρα να υπακούσω στις προσδοκίες τους ώστε να μου δώσουν αυτό που χρειάζομαι για να ζήσω». Αυτό που χρειάζεται φυσικά είναι σωματικές και συναισθηματικές ανταποκρίσεις. ‘Ένας αυστηρός ψευδής εαυτός, σαν αυτούς που δυστυχώς επικρατούν στην Κύπρο, θα έχει σαν επακόλουθο την αποκλειστική υπόσκαψη του αληθινού εαυτού. Διερωτήθηκε ποτέ ο άνθρωπος ποσό ευτυχισμένος πραγματικά είναι?

Τι πρέπει να γίνει? Αν και η απάντηση «αφήστε τα παιδιά σας ελευθέρα να πάρουν την πορεία τους» ακούγετε απλή, αντιλαμβάνομαι ότι κάποιοι γονείς δυσκολεύονται. Υπάρχουν αμφιλεγόμενες απόψεις για το τι είναι η σωστή προσέγγιση στα παιδιά μας. Καλό θα ήταν όμως κάποιος γονιός ή γονιοί να αποταθούν σε ειδικούς ψυχαναλυτές/ψυχοθεραπευτές για βοήθεια καθώς τις πλείστες φόρες και ασυνείδητα οι γονείς ακολουθούν προσεγγίσεις στα παιδιά τους οι οποίες δεν είναι πραγματικά δικές τους. Πιθανό να είναι ακόμα ένα παρακλάδι του καταναγκασμού της επανάληψης (repetition compulsion) όπου στη προκειμένη περίπτωση απλά επαναλαμβάνονται μηχανισμοί του παρελθόντος από την παιδική ηλικία των γονιών. Ποιος ξέρει ίσως στη προσπάθεια μας να βοηθήσουμε τα παιδιά μας επωφεληθούμε και εμείς και δούμε την ζωή διαφορετικά. Ποτέ δεν είναι αργά.

Η Γενιά του «Έννοια σου»


Ένα μεσημέρι άκουγα στο ράδιο από ένα τοπικό κανάλι της Λεμεσού τον δημοσιογράφο να εκφράζει, σε ύφος σοβαρού και αστείου, τους προβληματισμούς του για την ανεκτικότητα του Κύπριου. Ανάφερε ενδιαφέρον απόψεις για την επί αιώνες υποταγή του λαού μας στους διάφορους κατακτητές, και διερωτήθηκε μήπως είναι στο αίμα μας η ανεκτικότητα των καταστάσεων.

Δημοσιογράφος που σε προβληματίζει με τα λόγια του πάει να πει ότι εκτελεί δημιουργικό έργο. Καταρχήν τα λόγια του μου φέρανε στο μυαλό την θεωρία του Carl Jung  περί «συλλογικού ασυνειδήτου». Συγκεκριμένα, ο Jung μίλησε για δυο ασυνείδητα. Από την μια έχουμε το προσωπικό ασυνείδητο που είναι μια προσωπική αποθήκευση εμπειριών μοναδικές για κάθε άτομο, και από την άλλη το συλλογικό ασυνείδητο που δεν αναπτύσσεται ξεχωριστά για το κάθε άτομο αλλά είναι κληρονομικό. Αποτελείται από προ-υπάρχουσες μορφές, τα λεγόμενα αρχέτυπα, που προκαθορίζουν στάσεις και συμπεριφορές.

Μήπως τότε η επιβαλλομένη, λόγω γεγονότων της ιστορίας, ανεκτικότητα του Κύπριου ενσωματώθηκε στην ψυχή μας και κληρονομείται από ασυνείδητο σε ασυνείδητο; Αν θεωρήσουμε πιθανή την θεωρία του Jung περί συλλογικού ασυνειδήτου τότε μπορούμε να θεωρήσουμε επίσης πιθανό στο συλλογικό ασυνείδητο του Κύπριου να υπάρχει τέτοια ανεκτικότητα.

Σε συνέχεια των σκέψεων μου σκέφτηκα τις δικές μου ανεκτικότητες. Θυμήθηκα μια φράση που άκουγα συχνά από παιδί όταν ένιωθα αδικημένος και ήθελα να διεκδικήσω το δίκαιο μου: «άστο, έννοια σου». Όταν σε «τρώει το δίκαιο σου» και θέλεις κάπου να το πεις, το τελευταίο πράγμα που θέλεις να ακούσεις είναι αυτές οι δυο λέξεις, «έννοια σου». Το θεωρώ υποτίμηση της ανθρώπινης φύσης και αξιοπρέπειας. Το αίσθημα αδικίας φέρνει το αίσθημα της ματαίωσης (frustration) και το αίσθημα της ματαίωσης φέρνει θυμό. Ο θυμός θα πρέπει να εκτονώνεται και η ρηματοποίηση των συναισθημάτων είναι ο πιο ώριμος και υγιείς τρόπος έκφρασης.

Να λες έμμεσα σε ένα άτομο που νιώθει πόνο, θυμό, αδικία ή απογοήτευση να μην εκφράζεται με αυτό τον τρόπο και να το αφήσει να περάσει είναι ότι χειρότερο. Σε τέτοια περίπτωση υπάρχουν δυο επιλογές. Στην πρώτη επιλογή το άτομο θα αντιδράσει και θα θυμώσει περισσότερο (ευτυχώς αυτή ήταν και η δικιά μου αντίδραση). Στη δεύτερη, και χειρότερη, επιλογή το άτομο θα νιώσει ενοχές για τα αρνητικά του συναισθήματα και θα τα απωθήσει. Παιδιά που μεγαλώνουν με τέτοια αντιμετώπιση από το στενό περιβάλλον μπορεί να μην έχουν ευχάριστη κατάληξη. Σε τέτοιες περιπτώσεις πιθανό να συναντάμε τον μελλοντικό καταθλιπτικό, ψυχοσωματικό, μαζοχιστή που είναι έτοιμος να ανεχθεί τα πάντα.

Στην πορεία της εφηβείας μου διαπίστωσα ότι και οι φίλοι μου είχαν την ίδια αντιμετώπιση από τους γονείς τους κυρίως για παρόμοιες καταστάσεις.  Η γενιά του «έννοια σου» είναι εδώ, σε όλο της το μεγαλείο.

Δεν θα πρέπει όμως να ρίξω ευθύνες αποκλειστικά στους γονείς μου ή στους γονείς της Κύπρου. Το πιο πιθανό οι γονείς να επαναλαμβάνουν απλά τον τρόπο που και εκείνοι αντιμετωπίστηκαν, έμμεσα ή άμεσα, συνειδητά ή ασυνείδητα, από τους δικούς τους γονείς. Έτσι η εφαρμογή της στρατηγικής του «έννοια σου» ή «σώπα να περάσουμε» περνά από γενιά σε γενιά.


Let your children be


On the first day of school after the summer vacation and as I always do, I drove my daughter to school. She was now on second grade. All throughout the first year I walked with her to her class. She demanded that I hold her hand to class and every time I asked her whether she would like to walk by herself to class she was reacting, not letting me go. On this first day I stood with her at the school gate and asked her again if she would go by herself.  As expected she refused but this time I insisted for her to try. After a few attempts of encouraging her she got frustrated, picked up her bag and walked to class, alone, without a goodbye, without a kiss and a hug; she was very angry. I stood there surprised staring at her walking away. The feeling I had was guilt that I pushed my daughter away. Then I felt proud for her courage. But then I felt sad. This is the feeling I want to concentrate on. Although a part of me wanted her to be more independent and walk by herself, another part of me wanted her to remain dependent on me, to hold my hand until the entrance of the class. I realised that the feeling of sadness is perfectly normal for a parent who sees his kid moving on, detaching, becoming independent. It weakens our position of the almighty powerful parent that children need to rely on. A part of us, consciously or unconsciously, wants our kids to remain dependent on us… forever. It’s always hard to let go but it’s a necessary process for the individuation of our kids so that they can become individuals of their own.

I stayed with the sadness of the moment, I understood where it was coming from. Slowly it went away and the feeling of proudness stayed. When later she came home I told her how proud I was for her accomplishment. Let your children know how proud you are for them, even for little things, it’s very important for them to hear that. And most importantly, let your children be.

Η Μαγεία στην Ψυχανάλυση


Το ασυνείδητο φαίνεται να έχει την μαγική δυνατότητα να θεραπεύσει αλλά και να καταστρέψει παρόλο που η ακριβής ιδιότητα του είναι δύσκολο να προσδιοριστεί. Ο Φρόιντ είχε πάντα την περιέργεια να κατανοήσει τι κρύβεται πίσω από την τηλεπάθεια, τα υπερφυσικά, και τα μυστήρια. Στο άρθρο του “The Uncanny” (δεν είμαι σίγουρος για την επακριβή μετάφραση της λέξης uncanny, όπου στα διάφορα λεξικά είναι το παράξενο και ανεξήγητο. Θα προτιμούσα να παραμείνω στην αγγλική ορολογία της λέξης που σημαίνει ένα απροσδιόριστο συναίσθημα του γνωστού αλλά την ίδια στιγμή και αγνώστου. Kάτι μυστηριώδες και ανεξήγητο) εξηγεί ότι αυτό το συναίσθημα είναι αποτέλεσμα επιστροφής της απώθησης, κάτι από το ασυνείδητο που μας οδηγεί να πιστεύουμε στη μαγεία. Ταινίες όπως “The Lord of the Rings” ή του “Harry Potter” έχουν απήχηση σε μικρούς και μεγάλους καθώς η μαγεία τους αγγίζει το ασυνείδητο όλων μας.

Όλοι υπήρξαμε μάγοι κάποια στιγμή στη ζωή μας. Ένα από τα μεγαλύτερα τραύματα του ανθρώπου είναι η συνειδητοποίηση κάπου στην παιδική ηλικία ότι δεν έχουμε το σύμπαν υπό τον έλεγχο μας και ότι είμαστε θνητοί. Από την άλλη όμως σαν γονείς θα πρέπει να αντιληφθούμε ότι τα μαγικά χρόνια είναι απολύτως φυσιολογικά και δεν θά’πρεπε να προωθούμε την πραγματικότητα (την δική μας πραγματικότητα) στα παιδιά μας. Θα πρέπει να σεβαστούμε τον μαγικό τους κόσμο και να τους δώσουμε τον χώρο και τον χρόνο να αντιληφθούν από μόνοι τους την πραγματικότητα.

Και αφού όλοι υπάρξαμε μάγοι κάποια στιγμή, όλοι κρύβουμε την μαγεία στο ασυνείδητο μας. Η Bernstein (2002) αναφέρει ότι «όπως την αλχημεία, η ψυχανάλυση προσπαθεί να μεταλλάξει το μέταλλο σε χρυσό. Ωστόσο, τέτοιου είδους αλλαγές είναι τρομακτικές, και η μαγεία διεγείρει φόβο. Στα παραμυθία, πρέπει να είσαι προσεκτικός σχετικά με το τρίψιμο του λυχναριού που θα απελευθερώσει το τζίνι, ή με το άνοιγμα του κουτιού της Πανδώρας, ή ρωτώντας τι είναι οι ευχές μας…Οι απρόβλεπτες και μαγικές δυνάμεις που απελευθερώνονται δεν είναι τίποτα άλλο από τον παλιό μας φίλο και εχθρό-το ασυνείδητο»

Υπήρξαν περιπτώσεις ασθενών στην ψυχανάλυση οι οποίοι βρίσκονταν σε προχωρημένα στάδια καρκίνου όπου στην πορεία της θεραπείας παρατηρήθηκε πλήρης ίαση. Τα πειράματα με εικονικά φάρμακα (placebo) αποδεικνύουν ότι ο άνθρωπος έχει την δυνατότητα να δημιουργήσει όλα τα επιθυμητά και ανεπιθύμητα αποτελέσματα των φαρμάκων που υποτίθεται ότι παίρνει. Δεν ξέρουμε ακριβώς τι συμβαίνει και υπάρχουν τέτοια αποτελέσματα όμως είμαστε σίγουροι ότι το ασυνείδητο έχει μεγάλο ρόλο να παίξει σε όλα αυτά.

Η μαγεία και οι μαγικές σκέψεις, σαν κομμάτι του ασυνειδήτου μας, εμφανίζονται συχνά στην ψυχανάλυση. Όπως σημειώνει η Bernstein (2002) «Ο ασθενής θα αντιμετωπίσει το ψυχικό του σύμπαν με τους μάγους, τις κακές μάγισσες και τα παντοδύναμα όντα. Ο ψυχαναλυτής δεν παρεμβαίνει και τελικά ασθενής και ψυχαναλυτής ζουν στον κόσμο που ο ασθενής δημιούργησε. Αυτός είναι ο κόσμος στον οποίο ο ασθενής αναγκάζεται να ζει υπό την αρετή του ψυχαναγκασμού για επανάληψη (compulsion to repeat)»