Author Archives: Paris Kassinos

Μεταβιβαστικά Αντικείμενα

Ο όρος Μεταβιβαστικό αντικείμενο, εισήχθη το 1951 από τον ψυχαναλυτή Donald Winnicott. Το μεταβιβαστικό αντικείμενο μπορεί να είναι οποιοδήποτε αντικείμενο, συνήθως κάποιο μπουλουκάκι ή ακόμα κομμάτι από κουβέρτα,  με το οποίο το βρέφος συνδέεται συναισθηματικά. Όπως φέρει και το όνομα, το αντικείμενο αυτό θεωρείται σημαντικό για την μετάβαση του παιδιού από την πρώιμη ναρκισσιστική σχέση με την μητέρα σε μια πιο ώριμη σχέση όπου η μητέρα μπορεί πλέον να γίνει αντιληπτή ως ξεχωριστό άτομο.

Στην μακρόχρονη εμπειρία του με βρέφη ο Winnicott παρατήρησε ότι τα βρέφη μεταξύ 4 και 12 μηνών συνδέονται συχνά με συγκεκριμένα αντικείμενα. Ένα αρκουδάκι, για παράδειγμα, θα αποκτήσει τόση σημασία για το παιδί που θα του είναι απαραίτητο – συχνά χωρίς αυτό το βρέφος δεν μπορεί να κοιμηθεί. Την μία στιγμή το αντικείμενο θα μεταχειρίζεται με στοργή και φροντίδα, και σε κάποια άλλη στιγμή με οργή και κακομεταχείριση. Η ουσία όμως είναι ότι για το βρέφος το αντικείμενο αυτό είναι ψυχικά επενδυμένο και απαραίτητο και θα πρέπει να φέρει και τον αντίστοιχο σεβασμό των γονιών. Οποιαδήποτε στέρηση του αντικειμένου θα είναι τραυματική. Συνήθως όμως οι γονείς αντιλαμβάνονται την αξία του αντικειμένου για το παιδί τους και φροντίζουν να έχουν το αντικείμενο μαζί τους όπου κι’αν πάνε με το παιδί. Έχει επίσης παρατηρηθεί ότι το μεταβιβαστικό αντικείμενο που θα πλυθεί, θα χάσει την συναισθηματική του αξία και καλό θα ήταν οι γονείς να αποφύγουν τέτοια κίνηση.

Για να καταλάβουμε καλύτερα την καταγωγή του μεταβιβαστικού αντικειμένου πρέπει να πάμε ακόμα πιο πίσω από τον τέταρτο μήνα ζωής που λέει ο Winnicott. Πιο πριν το βρέφος μέσα στην παντοδυναμία του αποκτά το στήθος και τις ικανοποιήσεις που προσφέρει, ενεργώντας μέσα από την ηθική της  «αρχής της ηδονής» (pleasure principle). Όμως με την σταδιακή εισαγωγή της «αρχής της πραγματικότητας»  το βρέφος θα βιώσει αναπόφευκτες ματαιώσεις και απογοητεύσεις. Είναι ακριβώς σε αυτό το σημείο, όπως αναφέρει ο Winnicott, που θα εμφανισθεί το μεταβιβαστικό αντικείμενο. Κάπου μεταξύ εσωτερικού υποκειμενικού κόσμου και εξωτερικής πραγματικότητας, το μεταβιβαστικό αντικείμενο έρχεται να επουλώσει πληγές και να κάνει την μεταβίβαση πιο υποφερτή.

Κάτω από την ιδιότητα μερικού υποκατάστατου της μητέρας το μεταβιβαστικό αντικείμενο θα χρησιμοποιηθεί σαν άμυνα ενάντια στο άγχος αποχωρισμού (separation anxiety), καθώς θα φέρει στο παιδί ανακούφιση σε αναπόφευκτες αποχωρίσεις, συνήθως της μητέρας. Επίσης ο Winnicott σημειώνει ότι το αντικείμενο προσφέρει στο παιδί την δυνατότητα για παιχνίδι και φαντασίωση, στοιχεία σημαντικά για την ψυχική του υγεία.

 

Sounds of Silence

The session started. The analysand, like it happens in the last months’ sessions, is in despair. The feeling of sadness fills the room. The psychoanalyst is the exclusive receiver of these feelings and he experiences them intensely. This is, anyway, one of his targets. The psychoanalyst doesn’t have as a primary target to ease the patient’s pain. This will be achieved in the process of the therapy, it needs time. Even though it can be a stressful procedure, in the long run, this procedure could become redemptive for the analysand. The psychoanalyst remains silent most of the time while the analysand unfolds her thoughts and feelings. Through the psychoanalyst’s silence, the analysand will develop feelings for her therapist. These feelings don’t reflect reality since they originate from the analysand’s past through her experience with other people, usually her parents. This is the definition of transference and it is an unconscious procedure. The desperate analysand we mentioned above will develop feelings for her analyst. Probably she would feel betrayed, abandoned, and neglected from the analyst. This could be the most crucial point of the therapy. When the past is re-enacted through the present, through the therapy with a qualified psychoanalyst, radical changes can happen. The analysand will start seeing her life, internally and externally, differently. This is the magic of psychoanalysis.

Τι γίνετε με την αγάπη?

Ο Φρόιντ ανάφερε ότι η αγάπη είναι συναίσθημα που αναπτύσσεται σταδιακά καθώς το βρέφος αρχίζει να αντιλαμβάνεται μια εξωτερική παρουσία στο περιβάλλον του (συνήθως την μητέρα) η οποία φαίνεται να είναι και ο μεσολαβητής για την ικανοποίηση των αναγκών του. Έτσι από ανάγκη υποχρεωνόμαστε να αγαπήσουμε – είναι θέμα επιβίωσης (χωρίς να σημαίνει ότι για το συγκεκριμένο άτομο που αγαπήσαμε, παράλληλα δεν θα μισήσουμε. Αγάπη και μισός πάνε πακέτο σε όλες τις σχέσεις, πόσο μάλλον στην πρωταρχική μας σχέση με την μητέρα)

Πέραν όμως από την Φροϋδική άποψη για την αγάπη, η ουσία είναι ότι αυτό το συναίσθημα είναι απαραίτητο για την ψυχική (και σωματική) ανάπτυξη του ανθρώπου. Οι άγγλοι ψυχαναλυτές Rene Spitz και John Bowlby, που έκαναν έρευνες σε ορφανά βρέφη του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου, διαπίστωσαν έκπληκτοι ότι τα μωρά που αφέθηκαν παραμελημένα στα ορφανοτροφεία χωρίς στοργή και αγάπη από τους αρμοδίους του ορφανοτροφείου, άρχισαν να εξασθενούν σωματικά και ψυχικά ώσπου και πέθαιναν.

Σε άρθρο του ο Bergmann (2001) συμπεραίνει ότι οι λόγοι που παρεμποδίζουν την ύπαρξη μιας ώριμης σχέσης αγάπης είναι: 1. η καταστροφική δύναμη του ψυχαναγκασμού επανάληψης, 2. το Οιδιπόδειο σύμπλεγμα, 3. ο ναρκισσισμός, 4. η απαίτηση μας να αλλάξουμε τον άνθρωπο μας, 5. η επιθετική ορμή, και 6. η ζήλια. Με τόσα εμπόδια προς τον δρόμο για μια ώριμη σχέση, ο Bergmann θεώρει κατανοητό το γεγονός ότι  πολύ δύσκολα συναντάμε τέτοιου είδους σχέσεις σήμερα. Από την άλλη όμως αναφέρει κάποια πράγματα σαν προϋπόθεση για τις σχέσεις αγάπης, όπως η δυνατότητα να κοιτάζουμε εσωτερικά και να έχουμε αυτογνωσία, η ευγνωμοσύνη, και η δυνατότητα για συγχώρεση.

Στην ψυχανάλυση παρατηρείται ότι οι ασθενείς που αγαπηθήκαν στα πρώτα στάδια ζωής είναι πιο εύκολο να αντιμετωπιστούν θεραπευτικά από τα άτομα που στην παιδική τους ζωή δεν αγαπηθήκαν, παραμελήθηκαν, κακοποιήθηκαν, ή εγκαταλείφτηκαν. Η Liegner (2003) είπε ότι κατα κύριο λόγο οι ασθενείς της δεν υποφέρουν από έλλειψη αγάπης ή από ανικανότητα να διατηρήσουν μια ώριμη σχέση. Αντιθέτως «η αιτιολογία των συναισθηματικών τους προβλημάτων βρίσκεται στην συσπείρωση μεγάλων αποθεμάτων επιθετικής ενέργειας που παρεμποδίζουν την λιμπιντική ορμή (ορμή αγάπης) να ακολουθήσει την πορεία της, και την παρεκτρέπουν σε προσπάθειες συντήρησης του αντικειμένου που είναι απαραίτητο για επιβίωση.» Με άλλα λόγια, η ορμή της αγάπης μπαίνει στην διαδικασία να προστατεύει το αντικείμενο (πχ τον/την σύντροφο) από τις έντονες επιθετικές ορμές που παρεμποδίζονται από μια υγιή εκτόνωση. Τα προβλήματα σε τέτοιες περιπτώσεις έχουν τις ρίζες του πολύ παλιά, στην περίοδο της ζωής όπου η γλώσσα δεν είχε ακόμα αναπτυχθεί, και όπου τα συναισθήματα αντί οι λέξεις ήταν το μέσο επικοινωνίας.

Τέτοιου είδους βρεφικούς μηχανισμούς παρατηρούμε συχνά σε προσωπικές σχέσεις. Δεν είναι πλέον θέμα αν υπάρχει αγάπη, αλλά τι παρεμποδίζει την αγάπη να πάρει την πορεία της.

 

 

Δικαίωμα στο Θρήνος

Η Ελένη όπως πάντα σε στιγμές ψυχικής φόρτισης παίρνει τηλέφωνο την φίλη της Μαρία:

Ελένη: «Έλα Μαρία μου που να στα λέω»

Μαρία: «Τι έγινε?»

Ελένη: «Ο Ρομέο, το σκυλάκι του Γιάννη μας, το βρήκαμε νεκρό σήμερα το πρωί. Ήταν δεν ήταν 12 χρονών. Δεν ξερώ τι να κάνω με τον Γιάννη»

Μαρία: «Γιατί δεν του λες ότι ο Ρομέο δυστυχώς έχει πεθάνει?»

Ελένη: «Πας καλά? Ο Γιάννης δεν είχε καμιά εμπειρία με θάνατο ως τώρα, δεν θέλω να τον πληγώσω. Σκεφτήκαμε με τον Δημήτρη να του πάρουμε άλλο σκυλάκι μήπως δεν πάρει είδηση του τι έγινε»

Στην προσπάθεια μας να προστατεύσουμε τα παιδιά μας από δυσάρεστα συναισθήματα, τους στερούμε ακριβώς αυτό το δικαίωμα. Το δικαίωμα δηλαδή να βιώσουν τον πόνο μιας απώλειας στην ζωή τους. Πόνος που είναι το απόλυτα φυσιολογικό συναίσθημα  μετά από θάνατο κάποιου αγαπημένου προσώπου, ή ζώου, ή και οτιδήποτε άλλο εμείς σαν άνθρωποι έχουμε την τάση να δενόμαστε συναισθηματικά.

Περιπτώσεις σαν της Ελένης συναντάμε καθημερινά. Η Ελένη για δικούς της, πιθανό ασυνείδητους, λόγους θέλει να αποκρύψει την αλήθεια του θανάτου του Ρομέο στον γιο της και να τον “ξεγελάσει” δίνοντας του άλλο σκυλάκι. Πολύ πιθανό η Ελένη να χρησιμοποιεί παρόμοιους ψυχικούς μηχανισμούς για να “ξεγελάσει” τους δικούς της φόβους για τον θάνατο. Κατά συνέπεια αφήνει εκτεθειμένο το παιδί της μπροστά σε αναπόφευκτες απώλειες στο μέλλον. Είναι επίσης πιθανό η Ελένη να έτυχε παρόμοιας μεταχείρισης σαν παιδί, και όπως ξέρουμε στην ψυχανάλυση, οι επαναλήψεις είναι αναπόφευκτες. Ο Φρόιντ (1914) μίλησε για τον καταναγκασμό επανάληψης όπου το άτομο παρορμητικά επαναλαμβάνει ασυνείδητα δυσάρεστες καταστάσεις του παρελθόντος. Πολλοί άνθρωποι δυστυχώς από άγνοια για ορισμένες καταστάσεις που τους συμβαίνουν κατ’ επανάληψη στην ζωή τους, φταίνε την τύχη τους ή την κακή τους μοίρα. Έκπληκτοι μένουν τις πλείστες φορές αναλυόμενοι στην ψυχανάλυση όταν διαπιστώνουν μετά από κάποιο χρονικό διάστημα θεραπείας ότι έχουν τον έλεγχο της μοίρας τους.

Δικαίωμα στο θρήνος θα πρέπει να έχουν όλοι οι άνθρωποι, ειδικά τα παιδιά. Η Fraiberg (1959) αναφέρει ότι, “Να θρηνήσουμε, ακόμα και αν είναι για ένα νεκρό χάμστερ, είναι μια απαραίτητη διαδικασία για να ξεπεραστούν οι συνέπειες μιας απώλειας. Το παιδί στο οποίο δεν επιτρέπονται συναισθήματα θλίψης για κάποιο κατοικίδιο ή για μια πιο σημαντική απώλεια, είναι υποχρεωμένο να φέρει στο προσκήνιο πρωτόγονους μηχανισμούς άμυνας. Για παράδειγμα, να απαρνηθεί τον πόνο μιας απώλειας και να μην νοιώθει τίποτα»

Λανθασμένη επίσης θα χαρακτήριζα τις σκέψεις της Ελένης για άμεση αντικατάσταση του σκύλου με άλλο παρόμοιο σκυλάκι. Γονείς πολλές φορές έχουν την ψευδαίσθηση ότι μπορούν να ξεγελάσουν τα παιδιά τους. Αργά ή γρήγορα ο Γιάννης θα μάθει την αλήθεια για τον θάνατο του Ρομέο. Τι μηνύματα στέλνουμε στα παιδιά μας με τέτοιες αντιμετωπίσεις σε στιγμές πόνου και θλίψης? Η αντικατάσταση του ζώου με το οποίο το παιδί είναι συναισθηματικά συνδεδεμένο είναι υποτίμηση της αγάπης του παιδιού. Υποτιμάμε την αγάπη του με να του λέμε έμμεσα να μην νιώθει άσχημα, όλα τα ζώα μπορούν να αντικατασταθούν, μπορείς να αγαπήσεις το επόμενο. Και όπως διερωτάται και η Fraiberg (1959), «»Εάν όλα τα αγαπημένα πράγματα είναι έτοιμα προς αντικατάσταση, τι μαθαίνει το παιδί για θέματα αγάπης και απώλειας? Η στιγμή για αντικατάσταση ενός κατοικίδιου είναι όταν ο θρήνος συμπληρώσει την δουλειά του και το παιδί το ίδιο είναι έτοιμο να συνδεθεί συναισθηματικά σε ένα άλλο ζώο»

 

‘Ηχοι Σιωπής

Η συνεδρία ξεκίνησε. Η αναλυόμενη, όπως συμβαίνει στις συνεδρίες τους τελευταίους μήνες είναι σε απελπισία. Το αίσθημα λύπης πλημυρίζει το δωμάτιο. Ο ψυχαναλυτής είναι ο απόλυτος παραλήπτης αυτών των συναισθημάτων και τα βιώνει έντονα. Αυτός είναι ένας από τους στόχους του έτσι κι’αλλιώς. Ο ψυχαναλυτής δεν έχει σαν πρωταρχικό στόχο να «απαλύνει» τον πόνο του αναλυόμενου. Αυτό θα επιτευχθεί στην πορεία της θεραπείας, χρειάζεται χρόνος. Παρόλο που μπορεί να χαρακτηρισθεί σαν μια έντονη συναισθηματικά διαδικασία, μακρόχρονα η διαδικασία αυτή μπορεί να αποδειχθεί λυτρωτική για την αναλυόμενη. Ο ψυχαναλυτής παραμένει σιωπηλός την περισσότερη ώρα της συνεδρίας καθώς η αναλυόμενη ξετυλίγει τις σκέψεις και τα συναισθήματα της. Μέσα από την σιωπή του ψυχαναλυτή, η αναλυόμενη θα αναπτύξει συναισθήματα προς τον θεραπευτή της. Τα συναισθήματα αυτά δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα αφού θα πηγάζουν από το παρελθόν της αναλυόμενης μέσω των εμπειριών της με άλλα άτομα, συνήθως τους γονείς. Αυτός είναι ο ορισμός της μεταβίβασης και είναι μια ασυνείδητη διαδικασία. Η απελπισμένη αναλυόμενη θα αναπτύξει συναισθήματα προς τον ψυχαναλυτή της. Πιθανό να νιώσει προδομένη, εγκαταλειμμένη και παραμελημένη από τον ψυχαναλυτή. Αυτό θα είναι ίσως το πιο καθοριστικό σημείο της θεραπείας. Όταν το παρελθόν βιώνεται μέσω του παρόντος, μέσω της θεραπείας με ειδικευμένο ψυχαναλυτή, ριζικές αλλαγές αρχίζουν να εμφανίζονται. Η αναλυόμενη αρχίζει να βλέπει την ζωή της, εσωτερικά και εξωτερικά, διαφορετικά. Αυτή είναι η μαγεία της ψυχανάλυσης.

The Narcissist

 

In the Narcissus Myth recorded by Ovid (1984), Liriope was raped by the river god Cephisus where she conceived and gave birth to Narcissus. When Liriope asked the prophet Tiresias about her son’s fate, his message was clear: Narcissus will live a long life as long as he doesn’t get to know himself. Narcissus became a very beautiful young man with many admirers who followed him but in his arrogance pushed all of them away. Echo, a girl cursed by the goddess Hera to repeat the last words of what she heard, fell in love with Narcissus and pursued him intensely. As Narcissus wondered around the woods he sensed Echo’s presence and he called out to her but Echo just kept repeating his last words. Like what the psychoanalyst does in therapy, Echo reflects the Narcissus’ questions back at him without introducing anything new. Becoming a mirror to the analysand the psychoanalyst, like Echo, follows the analysand wherever he wishes to go.  When Narcissus asked her to come forward and meet, Echo made the fatal mistake of revealing herself and jumping into his arms, intruding upon the safe distance the withdrawn Narcissus implemented on himself and the world around him. The action frustrated Narcissus who shouted “Hands off!…May I die before I give you power over me.” Echo left devastated and heartbroken. She withered away, her bones became stones, and what was left was her voice echoing in the woods reminding her tragic story. When another betrayed admirer, Ameinias, prayed on goddess Nemesis to avenge Narcissus, his prayer would soon be answered. Narcissus approached a pool of water and then he saw his own reflection in the water not recognizing that he was looking at himself. He fell in love with the reflection, staring endlessly, until he pined away and transformed into the flower that bears his name.

Talking about narcissistic patients, Spotnitz (1967) stated that, “ The excessively narcissistic patient tends to react negatively to explanations of what is going on in his mind. Information may traumatize the relationship by provoking resentment and mortification, which he is unable to verbalize at the time; thus his withdrawal tendencies may become even stronger. Interpretations must be withheld until the patient is able to communicate in adult language unless they will improve his immediate functioning.”

Traditionally, what is known about Narcissus is that he was suffering from excessive self-love and self-admiration. However, little emphasis has been given to the surrounding facts of his death. The nature of Narcissus’ death, namely, by self-neglect, shows the magnitude of aggressive energy being released in destructive ways. From a psychoanalytic point of view in the myth of Narcissus we can see the infantile aggression that is turned against the self in an infant who gets neglected in his first weeks of life. If we see Narcissus as a baby wondering alone in his internal world instead of the beautiful young man that he appeared to be, we may get a glimpse of Narcissus mental being. Spotnitz wrote:

“Self-neglect due to helplessness is the most primitive form of self-destruction and is obvious in the behavior of the newborn child. The only method available to the healthy human being at birth to be destructive is to destroy one’s self. Children are born without the ability to be directly damaging to others. The method used by Narcissus to be destructive is then that of the most primitive method available to human beings; helpless self-neglect. The primitive helpless self-destructiveness was concealed behind the camouflage that Narcissus was loving and admiring himself when actually he was primarily behaving in a way to produce his own death.”

Like in Narcissus’ case, narcissists may cause frustration to the people around them by their complete arrogance and self-absorption. These reactions are perfectly understandable but I would ask you to consider the myth of Narcissus next time you meet such person. Narcissists may be suffering more than we ever thought of.  Seeing and getting to know themselves is very scary for them and that’s understandable; just think of Narcissus’ fate.

Χτίζοντας συνείδηση

Μέχρι την ηλικία των δυο χρονών το παιδί δεν γνωρίζει τι πάει να πει συνείδηση. Ενεργεί αυθόρμητα για να ικανοποιήσει άμεσα τις ανάγκες του, είτε από μόνο του είτε με την βοήθεια κάποιου άλλου προσώπου, συνήθως της μητέρας. Και ενώ η σωματική ωρίμανση θα πάρει την έμφυτη πορεία της, το ίδιο δεν συμβαίνει με την ψυχική ωρίμανση. Η ανάπτυξη κοινωνικής συνείδησης που συνοδεύεται με τον περιορισμό της άμεσης ικανοποίησης των ορμών και παρορμήσεων είναι μια διαδικασία που το παιδί από μόνο του δεν μπορεί να επιτύχει.

Το παιδί δεν έχει κανένα λόγω ούτε και κανένα κίνητρο για να ελέγξει τις ορμές του και ο μονός λόγος που το κάνει είναι διότι οι γονείς του το ζητούν. Οι γονείς θα δώσουν τα κίνητρα που θα αποτελέσουν μέρος του χαρακτήρα του και στο μέλλον το παιδί θα τα ονομάσει δικά του κίνητρα. Πίσω από τα κίνητρα του παιδιού είναι η έγκριση του γονέα, μητέρας και/ή πατέρα, που το παιδί έχει τόση ανάγκη. Η επιθυμία να ικανοποιήσει τους γονείς του θα αποδειχθεί πιο δυνατή από την επιθυμία του για άμεση ικανοποίηση των παρορμήσεων του.

Συχνά έχω ακούσει γονείς στην Κύπρο να λένε στο παιδί τους «Δεν σε αγαπώ» σαν ένα είδους τιμωρίας ή για να ελέγξουν «άτακτες» συμπεριφορές. Δυστυχώς με τέτοιες αντιμετωπίσεις εκβιάζουμε τα παιδιά μας που πολύ πιθανό να εμπεδώσουν στην ψυχή τους το μήνυμα ότι κάνοντας κάποιο λάθος θα χάσουν την αγάπη του γονιού. Στο μέλλον φυσικά, όταν όλα θα είναι ασυνείδητα, το μεγάλο πλέον παιδί θα έχει παρόμοιες ασυνείδητες ανησυχίες με τον/την σύντροφο του/της και γενικά με τα άτομα γύρω του.

Παρόλο που η διαδικασία για ανάπτυξη συνείδησης είναι χρονοβόρα, τα θεμέλια μπαίνουν από μικρή ηλικία. Η Fraiberg (1987) αναφέρει ότι «τα πρότυπα του γονικού ελέγχου που δημιουργούνται στα πρώτα χρόνια ζωής, ενεργούν ως πρότυπα αυτό-ελέγχου στα μελλοντικά χρόνια, γίνονται δηλαδή πρότυπα συνείδησης». Οι γονείς όμως θα πρέπει να είναι προσεκτικοί καθώς υπερβολικές απαιτήσεις και περιορισμοί σε ένα παιδί που μόλις ξεκινάει να γνωρίζει τον κόσμο γύρω του θα πρέπει να αποφεύγονται. Ας μην ξεχνάμε ότι η συνειδητοποίηση στο παιδί ότι δεν τα έχει όλα υπό τον έλεγχο του και ότι η εφαρμογή της μέχρι τότε προσέγγισης της «αρχής της ηδονής» (Freud’s pleasure principle), δηλαδή άμεσης ικανοποίησης όλων των ορμών, δεν είναι πλέον κοινωνικά αποδεκτή, είναι από μόνη της τραυματική. Χρειάζεται υπομονή και επιμονή έτσι ώστε το παιδί να αποκτήσει στο μέλλον μια υγιές αυτό-πειθαρχία.

Σταδιακά καθώς οι ψυχικές διαδικασίες εξελίσσονται και καθώς επίσης αναπτύσσεται η δυνατότητα του λόγου, το παιδί θα μπορεί πιο εύκολα να αντικαταστήσει τις μη αποδεκτές πράξεις με λέξεις και σκέψεις. Ο λόγος είναι από τα πιο δυνατά «όπλα» του πολιτισμού και σαν γονείς έχουμε καθήκον να προωθούμε τον λόγο στα παιδιά μας. Όταν το παιδί μας μαθαίνει να μιλά τότε μπορούμε να αυξήσουμε τις απαιτήσεις και προσδοκίες μας αλλά πάντα με μέτρο. Θα πρέπει πάντα να θυμόμαστε ότι το παιδί τώρα ξεκινάει να γνωρίζει τους περιορισμούς της ζωής και τις επακόλουθες ματαιώσεις και ότι πολύ συχνά θα παρουσιάζονται παλινδρομήσεις όπου το παιδί μας θα συμπεριφέρεται πάλι σαν νήπιο. Αυτό είναι απολύτως φυσιολογικό.

 

In the name of the father

baby-wallpapers-father-and-new-born-2048x1365

A lot has been written regarding the relationship mother-baby and the importance of the father’s role has been somehow neglected. The primary relationship of the baby and the mother is of course the basis of all future relationships the baby would have but again the father’s role should not be underestimated.

The term “Name of the Father” was introduced in psychoanalysis by Lacan at the beginning of 1950 and it concerns the forbidden role of the father towards the incestuous desires of the child, establishing through this process the laws and morals. The father would become identified symbolically and unconsciously as a representation of law. Something similar Freud had already said much earlier in his theory of the Oedipus Complex.

Few years later Lacan would add that the absence of the “name of the father” would result in psychosis. The primary relationship of mother-baby is narcissistic. In the mind of the infant mother and baby are one, there is nothing else in between. In this omnipotent on the one hand and suffocating relationship on the other hand, the father’s presence would rescue the situation. In simple word: it is the father and what he represents that would “pull” the child out of the narcissistic relationship with the mother, a step necessary for his mental development and maturity.

The father’s presence in the family environment is needed. And when I say needed I don’t mean so much as a physical presence but as mental and emotional one. Unfortunately, we often witness families where the father is emotionally absent and this has impacts on the children. Also, if the father’s word is repeatedly renounced by the mother then the child is doomed to remain submitted to the mother’s omnipotence.

Even though in psychoanalysis the reasons that may lead to psychosis differ, Lacan postulated an interesting thesis. On the other hand there is consensus in the different psychoanalytic schools of thought regarding the father’s role in the creation of the child’s sexual identity. In the healthy completion of the Oedipal phase, the boy would identify with the father and the masculine position and the girl would identify with the mother and the feminine position.

Winnicott (1960) said that the father’s role is to protect the mother-child relationship providing the mother the necessary help to respond to the difficulties and frustrations of motherhood. The father’s presence offers a safe environment for both mother and baby. Like Freud once said, “I cannot think of any need in childhood as strong as the need for a father’s protection.” (Freud, 1930)

 

Acts of Violence

hiroshima-1-master1050

Violence of man is not a phenomenon of the last centuries. It exists from the very beginning. Close to the end of his career, Freud wrote that in man there is an inborn impulse for aggression. Violence is not so much learned from the environment, it exists inside of us and wants release.

The British psychoanalyst Edward Glover once said, “A quick study of the dreams and the fantasies of insane people shows that the ideas of world catastrophe are clear in the unconscious mind. And since the atomic bomb is not so much a weapon of war but of destruction, it is more adjustable to the bloodthirsty fantasies where man is secretly drawn in moments of intense frustration. The ability that normal men have to separate sleep, illusions, delusions, and objective reality has for the first time in human history seriously weakened.”

Glover wrote the above in 1945, right after the drop of the first atomic bomb by the Americans in Hiroshima and Nagasaki, killing around 200,000 people. After this event, man’s inborn destruction is no longer questionable. The fantasies of destruction that all of us, more or less, have well hidden in the unconscious became a reality. History has shown that each of us learns from the family, friends, teachers, and from society in general, the acceptable ways to express aggressive impulses. These ways though could be destructive for us and the people around us. After the drop of the atomic bomb, a number of Americans accepted the rationalization of the time, namely, that the atomic bomb stopped the war.

There is no need to go that far to see man’s inclination to destruction. In the army (although the whole thing started much earlier in school, family, society) I identified with the message “Good Turk is the dead Turk” (another example of the infantile mechanism of splitting). These are the messages our kids receive at the beginning of their lives. On the other we shouldn’t ignore Freud who emphasized that the hate we “learn” is not the only reason to explain the violence we experience in life.

Freud’s drive theory helped us understand the destructive consequences that may follow when the expression of the aggressive drive is blocked. Freud (1933) wrote, “It appears necessary for us to destroy something else or someone else so that we don’t destroy ourselves, to protect ourselves from the impulse of self-destruction.”

Freud warned us of man’s inborn destruction and we ignored him. The world today is not safer from the time of the two World Wars. It’s no longer a matter whether or not man’s aggression would be expressed but how it would be expressed. Verbalization of hate and aggression brings immediate results as it relieves the need for violent actions. This is one of the aims of psychoanalysis also.

If we had given Freud the necessary attention maybe the world would have been different today. Maybe as humans and societies we could develop new, healthier and mature channels of emotional communication. Freud gave us the opportunity but we didn’t seize it. It’s never too late.

 

Καθένας στο κρεβάτι του

 

baby_in_bed_with_parents1024

Μια από τις πιο συχνές ερωτήσεις που δέχομαι από γονείς είναι σχετικά με τα παιδιά που κοιμούνται με τους γονείς. Δυστυχώς το γεγονός αυτό είναι αρκετά διαδεδομένο στα κυπριακά σπίτια. Οι γονείς μάλιστα που ανοίγουν τέτοιες συζητήσεις είναι διστακτικοί και αντιλαμβάνομαι μια αίσθηση ενοχής καθώς μιλούν λες και συνειδητοποιούν από μόνοι τους ότι αυτό που γίνεται με τα παιδιά τους δεν είναι και το καταλληλότερο. Τα επιχειρήματα των γονιών (συνήθως της μητέρας) διαφέρουν αλλά τις πλείστες φορές οι λόγοι που ακούω είναι «του έχω εξηγήσει τόσες φορές αλλά δεν καταλάβει», «τον βάζω πίσω στο κρεβάτι του και μετά επιστρέφει από μόνος του». Από την άλλη υπάρχουν και οι γονείς που οι ίδιοι το επιδιώκουν και βάζουν τα παιδιά μαζί τους στο κρεβάτι. Αυτές οι περιπτώσεις είναι ακόμα πιο δύσκολες.

Συγχωρήστε με αν φανώ επικριτικός αλλά το πρόβλημα δεν είναι στα παιδιά που επιθυμούν να κοιμούνται με τους γονείς αλλά στους γονείς που είτε «αδυνατούν» να αντιμετωπίσουν την κατάσταση είτε απλά οι ίδιοι συνειδητά ή ασυνείδητα προσκαλούν το παιδί τους στο κρεβάτι τους.

Όταν ο Φρόιντ στις αρχές του προηγούμενου αιώνα άρχισε να αναπτύσσει τις θεωρίες του για την σεξουαλικότητα των παιδιών, κατακρίθηκε σε τεράστιο βαθμό. Στα πρώτα τρία στάδια ο άνθρωπος περνά πρώτα από το στοματικό στάδιο, μετά από το πρωκτικό και καταλήγει στο φαλλικό/οιδιπόδειο στάδιο. Οι απολαύσεις και διεγέρσεις που ο Φρόιντ ονόμασε σεξουαλικότητα περνούν πρώτα από το στόμα, μετά από τον πρωκτό (πολλά δυσκοίλια παιδιά πιθανόν να παίρνουν μεγάλη απόλαυση να «κρατούν» τα κόπρανα τους καθώς επίσης να είναι σε άρνηση να παραδώσουν αυτό που οι γονείς επίμονα του ζητούν. Ας μην ξεχνάμε ότι τα κόπρανα του παιδιού είναι η πρώτη του ιδιοκτησία και μπορεί να μην θέλει να την παραδώσει εύκολα. Με αυτά μπορούμε να καταλάβουμε για πιο λόγω ο Φρόιντ σύνδεσε συμβολικά στο ασυνείδητο τα κόπρανα με τα χρήματα). Στο φαλλικό στάδιο οι διεγέρσεις μεταφέρονται στην περιοχή των γεννητικών οργάνων.

Μια ματιά στην σεξουαλικότητα του ανθρώπου και τι «φτιάχνει» τον καθένα από μας θα συνειδητοποιήσει κανείς ότι η σεξουαλική ορμή του ανθρώπου δεν είναι τόσο ξεκάθαρη όσο αυτής των ζώων. Δεν είναι τυχαία άλλωστε η γνωστή φράση του Φρόιντ ότι σαν άνθρωποι είμαστε «πολυμορφικά ανώμαλοι» (polymorphous perverse)

Ο κόσμος δεν άλλαξε και πολύ την αντιμετώπιση του σήμερα σε αυτά που μας προειδοποίησε ο Φρόιντ πόσο μάλλον στην μικρή κοινωνία της Κύπρου.

Παρόλο που η σεξουαλικότητα των παιδιών περνά από διάφορα στάδια ανάπτυξης θα επικεντρωθώ στο Οιδιπόδειο στάδιο στις ηλικίες περίπου 3-6 χρονών. Ως γνωστό σε αυτό το στάδιο αναπτύσσονται ερωτικές επιθυμίες προς τον γονιό του αντίθετου φύλλου αλλά και αντιζηλίες και ανταγωνισμοί προς τον γονιό του ιδίου φύλλου. Έχω ακούσει περιπτώσεις όπου η μητέρα, μετά από απαίτηση του γιου της, ζήτησε από τον πατέρα να κοιμάται σε ξεχωριστό κρεβάτι διότι δεν χωράνε και οι τρεις (μητέρα, πατέρας και γιος). Ο πατέρας δυστυχώς συγκατάνευσε. Το αγόρι αυτό, «απόκτησε» την μητέρα, εξολοθρεύοντας συμβολικά τον πατέρα και έτσι αναθεώρησε το ύστατο ταμπού του Φρόιντ  (ultimate tabοo), η συμβολική παρουσία του οποίου είναι απαραίτητη για την ψυχική υγειά του παιδιού.

Γεννιόμαστε με ορμές ερωτικές και επιθετικές. Τα παιδιά έχουν τον πιο δύσκολο ρόλο στο να ελέγξουν τις ορμές που σπρώχνουν για εκτόνωση καθώς οι κοινωνικά αποδεκτές εκφράσεις έρχονται σε σύγκρουση. Ας μην ερεθίζουμε τις ορμές των παιδιών μας για τους δικούς μας, συνήθως ασυνειδήτους, λόγους. Ας ευκολύνουμε τα παιδιά μας βάζοντας κάποια όρια. Τα παιδιά χρειάζονται όρια. Σε αντίθετη περίπτωση θα υπάρχουν εσωτερικές αναταραχές που θα εμφανιστούν στις συμπεριφορές των παιδιών. Τα παιδιά επίσης μπορεί να αναπτύξουν έντονες ψυχικές άμυνες και απωθήσεις για να αντιμετωπίσουν ανεξέλεγκτες καταστάσεις. Αυτό δεν είναι καθόλου υγιές τόσο για το παιδί όσο και για τον μελλοντικό ενήλικα.