Monthly Archives: June 2016

Συνηθισμένοι Άνθρωποι

Children behind a barbed wire fence at the Nazi concentration camp at Auschwitz in southern Poland.   (Photo by Keystone/Getty Images)

Children behind a barbed wire fence at the Nazi concentration camp at Auschwitz in southern Poland. (Photo by Keystone/Getty Images)

Όταν ο Φρόιντ (1920) έγραψε ότι φαίνεται στον άνθρωπο να υπάρχει μια έμφυτη ορμή για επιθετικότητα και προς επέκταση για καταστροφή, έφερε αναστάτωση στους κλάδους της ψυχανάλυσης (και όχι μόνο) καθώς μέχρι τότε για τον Φρόιντ η μόνη έμφυτη ορμή που υπήρχε στον άνθρωπο ήταν η ορμή της ζωής (libidinal drive) ή σεξουαλική ορμή. Δυο δεκαετίες μετά όμως, με τα γεγονότα του Δευτέρου Παγκοσμίου πολέμου και του ολοκαυτώματος, οι θεωρίες του Φρόιντ δεν ήταν πλέον τόσο αμφισβητήσιμες.

Οι φρικαλεότητες των Ναζί είναι νοητικά ασύλληπτες. Από την άλλη όμως όλα έγιναν από ανθρώπους, «συνηθισμένους» σαν και μας. Στο βιβλίο του «Συνηθισμένοι άντρες», ο Christopher Browning μας μιλά για τους Γερμανούς αστυνομικούς (ούτε καν στρατιώτες) ενός συγκεκριμένου τάγματος στην Πολώνια που εξολόθρευε Εβραίους (άντρες, γυναίκες, παιδιά, και βρέφη). Οι αστυνομικοί αυτοί, 500 στο σύνολο, οι περισσότεροι από το Αμβούργο, προέρχονταν από μεσαία και κατώτερα κοινωνικά στρώματα. Αποτελούντων από άντρες που πριν τον πόλεμο ήταν αστυνομικοί, επαγγελματίες, χτίστες, σερβιτόροι, καθηγητές, μηχανικοί.

Ακολουθώντας απλές διαταγές, ο Browning μας δείχνει πως συνηθισμένοι άνθρωποι ψυχολογικά μεταμορφώνονταν σε τέρατα χωρίς κανένα δισταγμό μπροστά στις μαζικές δολοφονίες που εκτελούσαν. Διαβάζοντας το βιβλίο αναπτύσσεται σιγά-σιγά ο τρόμος της συνειδητοποίησης ότι τέτοιες φρικαλεότητες (κάτω από ιδιαίτερες συνθήκες σαν κι’αυτές που επικρατούσαν τότε), είναι πιθανές στον κάθε άνθρωπο.

Η ιστορία έτσι κι’αλλιώς δεν μας δείχνει τίποτε θετικό· πόλεμοι και καταστροφές χαρακτηρίζουν το ανθρώπινο γένος. Η Meadow (2003) είπε ότι η μεγαλύτερη διαφορά μεταξύ των πρωτόγονων και των μοντέρνων ανθρώπων δεν είναι ότι έχουμε γίνει περισσότερο ειρηνοποιοί αλλά ότι έχουμε αποκτήσει καλύτερα εργαλεία για καταστροφή. Ας μην καθυσηχαζόμαστε ότι τα γεγονότα του Δευτέρου Παγκοσμίου πολέμου ανήκουν στο παρελθόν, ότι η λέξη γενοκτονία έσβησε με το σβήσιμο του Χίτλερ.

Η Meadow (2003) έγραψε ότι «Σε μελέτες μαζικών σφαγών, βλέπουμε την αίσθηση της δύναμης που προέρχεται από το χύσιμο αίματος. Θεωρίες υπεροχής όπως ο Ναζισμός υπάρχουν διότι επιτρέπουν στον άνθρωπο να προβάλλει την σκοτεινή του πλευρά στους άλλους».

Αν η ορμή για καταστροφή είναι έμφυτη, όπως γράφει ο Φρόιντ, τότε ας παραμείνουμε σε επιφυλακή. Ο Browning κλείνει το βιβλίο του με την ακόλουθη δήλωση, «Μέσα σε οποιαδήποτε κοινωνική ομάδα, τα ίσα μέλη ασκούν πιέσεις σε συμπεριφορές και θέτουν τους ηθικούς κανόνες. Αν οι άνδρες του Τάγματος 101 μπόρεσαν να γίνουν δολοφόνοι κάτω από τέτοιες συνθήκες, ποια ομάδα ανδρών δεν θα μπορούσε?»

Όνομα του πατρός

Father-with-Baby

Πολλά έχουν γραφτεί για την σχέση του παιδιού με την μητέρα και η σημαντικότητα του πατέρα έχει κάπως παραμελειθεί. Η πρωταρχική σχέση (μητέρας – παιδιού) παίζει πρωταρχικό ρόλο στην ζωή του παιδιού αλλά η θέση του πατέρα δεν θα πρέπει να υποτιμηθεί.

Ο όρος «όνομα του πατρός» εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην ψυχανάλυση από τον Lacan στις αρχές του 1950 και αφορά τον απαγορευτικό ρόλο του πατέρα προς τις αιμομικτικές επιθυμίες του παιδιού θεμελιώνοντας με αυτό τον τρόπο τον νόμο και τους θεσμούς. Ο πατέρας θα ταυτιστεί συμβολικά και ασυνείδητα σαν προσωποποίηση του νόμου. Κάτι παρόμοιο φυσικά είχε πει πολύ πιο πριν ο Freud στην θεωρία του περί οιδιπόδειου συμπλέγματος.

Ο Lacan λίγα χρόνια αργότερα θα προσθέσει ότι η απουσία του «ονόματος του πατρός» θα έχει σαν αποτέλεσμα την ψύχωση. Η πρωταρχική σχέση μητέρας-παιδιού είναι ναρκισσιστική. Στο μυαλό του βρέφους, μητέρα και παιδί είναι ένα, δεν υπάρχει τίποτα άλλο. Μέσα σε αυτήν την παντοδύναμη, από την μια, αλλά και αποπνικτική σχέση από την άλλη, η παρουσία του πατέρα θα «σώσει την κατάσταση». Ας το πούμε πιο απλά: είναι ο πατέρας και ότι αντιπροσωπεύει αυτό που θα τραβήξει το παιδί από την ναρκισσιστική σχέση με την μητέρα, στοιχειό απαραίτητο για την ψυχική ωρίμανση του παιδιού.

Η παρουσία του πατέρα στην οικογένεια είναι απαραίτητη. Και όταν λέω απαραίτητη δεν εννοώ τόσο φυσική, όσο ψυχική. Δυστυχώς παρατηρείται συχνά στις οικογένειες ο πατέρας να είναι απών ψυχικά και αυτό έχει επακόλουθα στα παιδιά. Επίσης, αν ο λόγος του πατέρα συνεχώς αναιρείται από την μητέρα τότε το παιδί είναι καταδικασμένο να παραμείνει υποταγμένο στην παντοδυναμία της μητέρας.

Αν και στην ψυχανάλυση οι θεωρίες περί ψύχωσης διαφέρουν, ο Lacan έθεσε μια πολύ ενδιαφέρον άποψη. Από την άλλη υπάρχει ομοφωνία στις διάφορες σχολές ψυχανάλυσης όσο αφορά τον ρόλο του πατέρα στην σεξουαλική ταυτότητα του παιδιού. Στην ευτυχή κατάληξη του οιδιπόδειου σταδίου, το αγόρι θα ταυτιστεί με τον πατέρα και την αρρενωπή θέση, και το κορίτσι με την μητέρα και την φεμινιστική θέση.

Ο Winnicott (1960) αναφέρει ότι ο ρόλος του πατέρα είναι να προστατεύσει την σχέση μητέρας/παιδιού παρέχοντας στην μητέρα την δυνατότητα να ανταπεξέλθει στις δυσκολίες και ματαιώσεις της μητρότητας. Η παρουσία του πατέρα προσφέρει ένα ασφαλές περιβάλλον για την μητέρα και το παιδί. Όπως και ο Freud κάποτε είχε πει, «Δεν μπορώ να σκεφτώ άλλη ανάγκη στην παιδική ηλικία τόσο δυνατή όσο η ανάγκη για την προστασία του πατέρα» (Freud, 1930