Πράξεις Βίας

dave_seaman-1680x1050

Η βία του ανθρώπου δεν είναι φαινόμενο των τελευταίων αιώνων, υπάρχει από την αρχή της ανθρωπότητας. Ο Φρόιντ προς τη δύση της καριέρας του αναφέρει ότι στον άνθρωπο υπάρχει μια έμφυτη ορμή επιθετικότητας. Η βία δεν μαθαίνεται απλά από το περιβάλλον, υπάρχει μέσα μας και σπρώχνει προς εκτόνωση.

Ο Edward Glover, ένας Άγγλος ψυχαναλυτής είπε κάποτε σε ένα άρθρο του,  «Μια γρήγορη μελέτη των ονείρων και των φαντασιώσεων των παραφρόνων ανθρώπων δείχνει ότι ιδέες για καταστροφή του κόσμου είναι εμφανές στο ασυνείδητο μυαλό. Και αφού η ατομική βόμβα δεν είναι τόσο όπλο πολέμου όσο όπλο εξολόθρευσης, είναι πιο προσαρμόσιμη στις αιμοδιψείς φαντασιώσεις  όπου ο άνθρωπος είναι μυστικά απορροφημένος σε φάσεις έντονης ματαίωσης. Η δυνατότητα που αποκτούν οι φυσιολογικοί άνθρωποι να διαχωρίζουν τον ύπνο, τις αυταπάτες, τις παραισθήσεις και την αντικειμενική πραγματικότητα έχει για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία σοβαρά αποδυναμωθεί»

Ο Glover έγραψε τα παραπάνω το 1945, αμέσως μετά την ρίψη της πρώτης ατομικής βόμβας από του Αμερικανούς στην Χιροσίμα και το Ναγκασάκι, σκοτώνοντας περίπου 200,000 άτομα. Μετά από αυτό το γεγονός, η έμφυτη καταστροφικότατα του ανθρώπου δεν είναι πλέον αμφισβητήσιμη. Οι φαντασιώσεις καταστροφής που λίγο ή πολύ όλοι έχουμε καλά κρυμμένες στο ασυνείδητο μας έγιναν πραγματικότητα. Η ιστορία μας δείχνει πως ο καθένας μας μαθαίνει από την οικογένεια, τους φίλους, τους δασκάλους, την κοινωνία γενικά τους αποδεκτούς τρόπους εκφράσεις των καταστροφικών ορμών. Οι τρόποι αυτοί όμως μπορεί να είναι καταστροφικοί για μας και για τους γύρω μας. Πολλοί Αμερικανοί μετά την πτώση της ατομικής βόμβας δεχτήκαν την λογικοποίηση (rationalization) της εποχής, ότι δηλαδή η ατομική βόμβα  σταμάτησε τον πόλεμο.

Δεν χρειάζεται να πάμε τόσο μακριά για να δούμε την τάση του ανθρώπου για καταστροφή. Στον στρατό (αν και η διαδικασία ξεκίνησε πολύ πιο πριν στα σχολεία, στην οικογένεια, και στην κοινωνία γενικά) εμπέδωσα το μήνυμα ότι «Τούρκος καλός, Τούρκος νεκρός» (ακόμα ένα παράδειγμα του βρεφικού μηχανισμού της σχάσης) Τα μηνύματα αυτά τα παίρνουν τα παιδιά μας και οι νέοι μας στην αρχική πορεία της ζωής. Από την άλλη δεν θα πρέπει να παραβλέψουμε τον Φρόιντ που τόνισε ότι το μίσος που ‘μαθαίνουμε’ να έχουμε δεν είναι αιτία αρκετή για να επεξηγήσει την βία που όλοι βιώνουμε στη ζωή μας.

Η θεωρία των ορμών του Φρόιντ μας βοήθησε να δούμε τις καταστροφικές συνέπειες των επιθετικών ορμών που εμποδίζεται η έκφραση τους. Ο Φρόιντ (1933) έγραψε ότι «Φαίνεται απαραίτητο για μας να καταστρέψουμε κάτι άλλο ή κάποιο άλλο άτομο έτσι ώστε να μην καταστρέψουμε τον εαυτό μας, για να προστατευθούμε από την παρόρμηση για αυτοκαταστροφή».

Ο Φρόιντ μας προειδοποίησε για την έμφυτη καταστροφικότατα του ανθρώπου κι’ εμείς τον αγνοήσαμε. Ο κόσμος μας σήμερα δεν είναι πιο ασφαλής απ’ ότι ήταν την εποχή των δυο παγκοσμίων πολέμων. Η σημερινή κατάσταση στις γειτονικές μας χώρες θα μπορούσε να παρομοιαστεί σαν μια βόμβα, ίσως παγκόσμιας ισχύος, με ένα φυτίλι στην άκρη έτοιμο να ανάψει οποιαδήποτε στιγμή. Το ερώτημα είναι ποιος θα βάλει πρώτος τη φωτιά στο φυτίλι.

Δεν είναι θέμα αν θα εκφραστεί η επιθετικότητα του ανθρώπου, αλλά πως θα εκφραστεί. Η ρηματοποίηση του μίσους και της επιθετικότητας φέρνει άμεσα αποτελέσματα καθώς απενεργοποιείται η ανάγκη για δράση, για πράξεις βίας. Αυτός είναι και ένας από τους στόχους στην ψυχανάλυση. Στην θεραπεία της ψυχανάλυσης ο αναλυόμενος μαθαίνει πιο υγιείς τρόπους έκφρασης της επιθετικότητας. Ειναί εφικτό μέσω της θεραπείας ο αναλυόμενος να ξεφύγει απο καταστροφικές και αυτο-καταστροφικές εκφράσεις, μηχανισμοί ασυνείδητοι, που θεμελιώθηκαν στα πρώτα στάδια ζωής και καθορίζουν την ψυχική και σωματική υγεία

Αν δίναμε στον Φρόιντ την απαραίτητη σημασία σε αυτά που μας έλεγε, ίσως σήμερα η κατάσταση στον κόσμο να ήταν διαφορετική. Ίσως θα μπορούσαμε σαν άνθρωποι και σαν κοινωνίες να αναπτύσσαμε νέα, πιο υγιές κανάλια έκφρασης της επιθετικότητας μας. Ο Φρόιντ μας έδωσε την ευκαιρία κ’ εμείς δεν την αρπάξαμε. Ποτέ όμως δεν είναι αργά.

 

Το παιδί και το γυμνό σώμα

peek

Ένα θέμα στο οποίο δέχομαι πολλές ερωτήσεις από γονείς είναι σχετικά με το αν είναι σωστό ή όχι τα παιδιά να βλέπουν τους γονείς γυμνούς. Συνήθως οι γονείς σε τέτοιες περιπτώσεις ακολουθούν την ίδια ή παρόμοια προσέγγιση που είχαν κι’αυτοί σαν παιδιά από τους δικούς τους γονείς τους. Στην Κύπρο οι περισσότεροι από μας μεγαλώσαμε με την ιδέα ότι τα γεννητικά όργανα του καθενός είναι προσωπικά και έτσι θα πρέπει να αντιμετωπίζονται. Οι περισσότεροι από μας ενεργούμε κατά αυτό τον τρόπο χωρίς να ξέρουμε τον λόγω, απλά το θεωρούμε δεδομένο να κρύβουμε την γύμνια μας από τα παιδιά μας.

Τελευταία ακούω αρκετούς φίλους γονείς να υιοθετούν μια εντελώς αντίθετη φιλοσοφία. Η άλλη άποψη υποστηρίζει ότι οι γονείς δεν θα πρέπει να διστάζουν να κυκλοφορούν γυμνοί μπροστά στα παιδιά τους αφού το σώμα μας είναι απολύτως φυσικό και δεν θα πρέπει να έχουμε κόμπλεξ με το γυμνό μας σώμα.

Αν και οι φίλοι γονείς δηλώνουν πως οι απόψεις τους είναι φιλελεύθερες, θα πρέπει να διαφωνήσω με τέτοιου είδους «φιλελευθερισμούς». Ο Φρόιντ ήταν ξεκάθαρος για την σεξουαλικότητα των παιδιών στις θεωρίες του για τα ψυχοσεξουαλικά στάδια του παιδιού.  Η ψυχοσεξουαλική ανάπτυξη ακολουθεί μια βιολογικά προκαθορισμένη πορεία. Το κάθε στάδιο συνδέεται με μια ορισμένη ερωτογενή ζώνη μέσο του οποίου επέρχεται η ικανοποίηση. Ο βαθμός και το είδος της ικανοποίησης του παιδιού, εξαρτάται κυρίως με την αλληλεπίδραση του με τους γονείς.

Στο πρώτο στάδιο, το στοματικό, μεταξύ ηλικιών 0-2 ετών (περίπου), οι ικανοποιήσεις του παιδιού επικεντρώνονται στο στόμα. Στο δεύτερο στάδιο, το πρωκτικό, μεταξύ ηλικιών 2-3 ετών, οι ικανοποιήσεις προέρχονται από την συγκράτηση ή αποβολή των περιττωμάτων και στο επόμενο στάδιο, το φαλλικό, μεταξύ 3-6 ετών, όλη προσοχή επικεντρώνεται στα γεννητικά όργανα. Είναι σ΄αυτό το στάδιο που τα παιδιά αντιλαμβάνονται το σώμα τους, το σώμα των φίλων τους και των γονιών τους και την διαφορά τους με το αντίθετο φύλλο.

Στο φαλλικό στάδιο τα παιδιά είναι περίεργα για τα σώματα άλλων παιδιών καθώς επίσης και των γονιών τους. Ασυνείδητα επικρατεί ένα χάος το οποίο αναπόφευκτα φέρνει άγχος σε όλα τα παιδιά (το άγχος αυτό συνήθως είναι ασυνείδητο και αν είναι ανεξέλεγκτο και υπερβολικό θα φανερωθεί μέσα από διάφορα συμπτώματα και αντιδράσεις του παιδιού). Υπάρχει ήδη αρκετό άγχος στα παιδιά μας σχετικά με το σώμα τους έτσι δεν θα πρέπει σαν γονείς να επιβαρύνουμε την κατάσταση με το να κυκλοφορούμε γυμνοί μπροστά τους.

Επίσης στο φαλλικό στάδιο, ή Οιδιπόδειο στάδιο, τα παιδιά αναπτύσσουν ερωτικά συναισθήματα προς τον γονιό του αντιθέτου φύλου. Στην υγιές κατάληξη του Οιδιπόδειου σταδίου το αγόρι θα εμπεδώσει το μήνυμα ότι ερωτικά η μαμά ανήκει στον μπαμπά και αντίστροφα για το κορίτσι. Μητέρα που κυκλοφορεί γυμνή μπροστά στο αγοράκι της (ή ακόμα χειροτέρα να κάνει μπάνιο μαζί με το γιο της) θα προκαλέσει ασυνείδητη υπερδιέγερση στο παιδί. Τέτοιες διεγέρσεις μπορεί να αφήσουν το παιδί να νιώθει τελείως αβοήθητο μπροστά στις έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις που δεν μπορεί συνειδητά να αντιληφθεί και να αντιμετωπίσει. Επίσης στο παιδί που ελεύθερα αντικρίζει το σώμα του γονέα του αντίθετου φύλλου πιθανό να ενδυναμωθούν οι Οιδιπόδειες του επιθυμίες και ως αποτέλεσμα να επιδεινωθεί το άγχος που συνοδεύει αυτό το στάδιο.

Η ουσία του θέματος είναι ότι τα παιδιά, ειδικά στις ηλικίες μεταξύ 3-6 ετών, έχουν από μόνα τους αρκετό άγχος και διεγέρσεις για το σώμα τους και δεν θα πρέπει εμείς να τους επιφορτίζουμε τις δυσκολίες τους για τους δικούς μας ασυνειδήτους λογούς. Το παιδί που επιθυμεί να κάνει μπάνιο με τον γονιό πρέπει να καταλάβει ότι στο μπάνιο, ή στην τουαλέτα, ο πατέρας ή η μητέρα πάει μόνος/μόνη. Δεν θα πρέπει να υπάρχει λόγος ανησυχίας ότι τέτοιες αντιμετωπίσεις από τους γονείς θα προκαλέσουν «κόμπλεξ» στο παιδί για το σώμα του, όπως κατά καιρούς ακούω. Από την άλλη όμως αν είναι επιθυμία του γονιού να κάνει μπάνιο με το παιδί τότε ο γονιός θα πρέπει να αναζητήσει ο ίδιος τους λόγους για τέτοιες επιθυμίες κι’άν χρειαστεί να ζητήσει βοήθεια από κάποιο ειδικό.

Ανθρώπινη Ηλιθιότητα

einstein

Το 1967, ο Stephenson έκανε το ακόλουθο πείραμα: έβαλε πέντε πίθηκους σε ένα δωμάτιο όπου στο κέντρο βρισκόταν μια σκάλα και κρεμασμένη στην οροφή μια δέσμη με μπανάνες.
Οι πίθηκοι δεν άργησαν να καταλάβουν ότι ανεβαίνοντας στην σκάλα θα μπορούσαν να πάρουν τις μπανάνες. Κάθε φορά που ανέβαινε ένας πίθηκος, οι άλλοι βρέχονταν με νερό.
Ακολούθως όποιος δοκίμαζε να ανεβεί την σκάλα δεχόταν επίθεση από τους άλλους τέσσερεις. Στο τέλος κανένας δεν τολμούσε να ανεβεί την σκάλα για τις μπανάνες. Σε κάποια φάση ο Stephenson έβγαλε τον ένα από τους πέντε πίθηκους και τον αντικατέστησε. Όταν ο νέος πίθηκος προσπάθησε να ανεβεί την σκάλα, δέχθηκε την επίθεση των άλλων τεσσάρων. Στην πορεία κατάλαβε ότι δεν θα πρέπει να ανεβεί. Όταν άλλος ένας πίθηκος από τους πρώτους πέντε αντικαταστήθηκε και ο καινούργιος προσπάθησε να ανεβεί την σκάλα δέχθηκε επίθεση από όλους ακόμα και από αυτόν που δεν είχε βρεχθεί, απλά έκανε ότι έκαναν και οι άλλοι. Στο τέλος αντικαταστήθηκαν και οι πέντε αρχικοί πίθηκοι και οι νέοι πίθηκοι, οι οποίο δεν υπέστησαν βρέξιμο απλά μόνο την ανεξήγητη επίθεση από τους άλλους, έμεναν στο δωμάτιο αλλά κανένας δεν τολμούσε να ανεβεί την σκάλα.

Αν μπορούσε ένας πίθηκος να ρωτήσει τότε τους άλλους «Γιατί με χτυπάτε όταν πάω να ανεβώ την σκάλα;», η απάντηση θα ήταν «Διότι εδώ έτσι λειτουργούμε». Έχουμε την ψευδαίσθηση ότι σ’ αυτόν τον τομέα είμαστε καλύτεροι από τους πίθηκους. Ακόμα θυμάμαι παιδί να ζητώ τον λόγο από τον πατέρα μου για πράγματα που θεωρούσα άδικα προς εμένα και η συνηθισμένη απάντηση που έπαιρνα ήταν «Διότι έτσι είπα».

Ποσό πολύ υποτιμάμε τα παιδιά μας δίνοντας τους τέτοιες απαντήσεις. Έχουμε την εντύπωση ότι τα παιδιά είναι ιδιοκτησία μας (δυστυχώς αυτό πολλές φορές δεν αλλάζει ακόμα και όταν τα ενηλικιωθούν) και απαιτούμε να υπακούν τα πάντα χωρίς καμιά συζήτηση. Δεν υπάρχει πιο υγιές από ένα παιδί γεμάτο απορίες για την ζωή και για τον εαυτό του. Προσεγγίσεις όπως του πατερά μου, που σίγουρα κι αυτός είχε παρόμοια προσέγγιση από τους δικούς του γονείς, βάζουν τα θεμέλια για τα μελλοντικά «αρνιά» έτοιμα να ακολουθήσουν και να δεχθούν τα πάντα διότι «εδώ έτσι λειτουργούμε».

Ο Σοπενχάουερ (2009) αναφέρει πως το συμπέρασμα 2-3 «έξυπνων» ατόμων μπορεί να γίνει αποδεκτό από άλλα άτομα. Στη συνέχεια το συμπέρασμα γίνεται αποδεκτό κι από άτομα πεπεισμένα πως οι άνθρωποι που το διέδωσαν είχαν την απαραίτητη κατάρτιση. Στη συνέχεια, «σ’ αυτούς βασίστηκαν άλλοι, που από οκνηρία προτίμησαν να πιστέψουν κάτι χωρίς δεύτερη σκέψη παρά να κοπιάσουν εξετάζοντας το ζήτημα» Ο αριθμός των εύπιστων υποστηρικτών θα μεγαλώσει και πολλοί άλλοι θα αποδεχτούν την ορθότητα του συμπεράσματος λόγω της μεγάλης απήχησης του. Τότε, «όσοι είχαν απομείνει αναγκαστήκαν να αποδεχτούν ότι ήταν πλέον κοινώς αποδεκτό, προκειμένου να μη θεωρηθούν ταραξίες, που απαρνιούνται τις γενικώς παραδεγμένες απόψεις, ή θρασείς, που θεωρούν ότι είναι πιο έξυπνοι από τους άλλους…Όταν μια γνώμη φτάνει σε αυτό το βαθμό αποδοχής, η συγκατάνευση αποτελεί πλέον καθήκον».

Μήπως το τελευταίο συμπέρασμα του Σοπενχάουερ σας θυμίζει το πείραμα με τους πίθηκους; «Δυο πράγματα είναι άπειρα: το σύμπαν και η ανθρώπινη ηλιθιότητα» (Αϊνστάιν)